Prologus

[exporgī meliu’st lumbōs atque exsurgier:

Plautīna longa fābula in scaenam venīt.]

1   Pseudolus · Calidorus

PS sī ex tē tacente fierī possem certiōr,

ere, quae miseriae tē tam miserē mācerent,

du͜ōrum labōrī ego hominum parsissem lubēns,

me͜ī tē rogandī et tīs respondendī mihi.

nunc quoniam id fierī nōn potest, necessitās

mē subigit ut tē rogitem. respondē mihi:

quid est quod tū exanimātus iam hōs multōs diēs

gestās tabellās tēcum, eās lacrumīs lavis,

neque tu͜ī participem cōnsilī quemquam facis?

ēloquere, ut quod ego nesciō id tēcum sciam.

CALI miserē miser sum, Pseudole. PS id tē Iuppiter

prohibessīt! CALI nihil hoc̄ Iovis ad iūdicium attinēt:

sub Veneris rēgnō vāpulō, nōn sub Iovis.

PS licēt mē id scīre quid sīt? nam tū mē antidhāc

suprēmum habuistī comitem cōnsiliīs tuīs.

CALI īdem animus nunc est. PS face mē certum quid tibi est;

iuvābō aut rē | aut operā aut cōnsiliō bonō.

CALI cape hās tabellās, tūte hinc narrātō tibi

quae mē miseria et cūra contābēfacit.

PS mōs tibi gerētur. sed quid hoc̄, quaesō? CALI quid est?

PS ut opīnōr, quaerunt litterae hae sibi līberōs:

alia aliam scandit. CALI lūdis iam lūdō tuō?

PS hās quidĕm pol crēdō nisi Sibylla lēgerīt,

interpretārī | alium posse nēminem.

CALI quōr inclēmenter dīcis lepidīs litterīs

lepidīs tabellīs lepidā cōnscrīptīs manū?

PS an, obsecrō hercle, habent quās gallīnae manūs?

nam hās quidĕm gallīna scrīpsīt. CALI odiōsus mihi es̄.

lege vel tabellās redde. | PS immō enĭm perlegam.

advortitō animum. CALI nōn adest. PS at tū citā.

CALI immō ego tacēbō, tū istinc ex cērā citā;

nam istīc meus animus nunc est, nōn in pectore.

PS tuam amīcam videō, Calidōre. CALI ubi ea est, obsecrō?

PS eccam in tabellīs porrēctam: in cērā cubāt.

CALI at tē dī de͜aeque quantum est — PS servāssint quidem!

CALI quasi sōlstitiālis herba paulisper fuī:

repente exortus sum, repentīnō occidī.

PS tacĕ, dum tabellās perlegō. CALI ergō quīn legis?

PS “Phoenīcium Calidōrō amātōrī suō

per cēram et lignum litterāsque interpretēs

salūtem impertīt et salūtem ex tē expetit,

lacrumāns titubantī | animō, corde, et pectore.”

CALI periī, salūtem nusquam inveniō, Pseudole,

quam illī remittam. PS quam salūtem? CALI argenteam.

PS prō ligneān salūte vīs argenteam

remittere illī? vidĕ sīs quam tū rem gerās.

CALI recitā modo. ex tabellīs iam faxō sciēs

quam subitō argentō mī ūsus inventō siet.

PS “lēnō mē peregrē mīlitī Macedoniō

minīs vīgintī vēndidīt, volŭptās mea,

et prius̆ quam hinc abiīt, quīndecim mīles̄ minās

dederat; nunc ūnae quīnque remorantur minae.

e͜ā causā mīles̄ hīc relīquīt symbolum,

expressam in cērā ex ānulō suam imāginem,

ut quī hūc afferrēt eius similem symbolum,

cum eō simul mē mitterēt. e͜ī re͜ī diēs

haec praestitūta est, proxuma Dionȳsia.”

CALI crās ea quidem sunt. prope adest exitium mihi,

nisi quid mihi in tē est auxilī. PS sine perlegam.

CALI sinŏ, nam mihi videōr cum | eā fābulārier.

lege, dulce amārumque ūnā nunc miscēs mihi.

PS “nunc nostrī amōrēs, mōrēs, cōnsuētūdinēs,

iocus̆, lūdus, sermō, suāvisāviātiō,

compressiōnēs artae amantum corporum,

tenerīs labellīs mollēs morsiunculae,

nostrum orgiōrum | ōsculātiunculae,

papillārum horridulārum oppressiunculae —

hārunc volŭptātum mī omnium atque itidem tibi

distractiō, discidium, vāstitiēs venīt,

nisi quae mihi in tē est aut tibi est in mē salūs.

haec quae | ego scīvī ut scīrēs cūrāvī omnia;

nunc ego tē experiār quid amēs, quid simulēs. valē.”

CALI est miserē scrīptum, Pseudole. PS ōh miserrumē!

CALI quīn flēs? PS pūmiceōs oculōs habeō: nōn queō

lacrumam exōrāre ut exspuant ūnam modo.

CALI quid ita? PS genus̆ nostrum semper Siccoculum fuīt.

CALI nīlne adiuvāre mē audēs? PS quid faciam tibi?

CALI ēheu! | PS “ēheu”? id quidem hercle nē parsīs, dabō.

CALI miser sum, argentum nusquam inveniō mūtuom.

PS ēheu! CALI neque intus nummus ūllus est. PS ĕheu!

CALI ille abductūrus est mulierem crās. PS ĕheu!

CALI istōcin pactō mē adiuvās? PS dō id quod mihi est,

nam is mihi thēsaurus iūgis in nostrā domō est.

CALI āctum est dē mē hodiē. sed potes tū mūtuam

drachumam dare ūnam mihi, quam crās reddam tibi?

PS vix hercle, opīnōr, sī mē oppōnam pignorī.

sed quid eā drachumā facere vīs? CALI restim volō

mihi emere. PS quam ob rem? CALI quī mē faciam pēnsilem.

certum est mihi ante tenebrās tenebrās persequī.

PS quis mī igitur drachumam reddet, sī dederō tibi?

an tū tē e͜ā causā vīs sciēns suspendere

ut mē dēfraudēs, drachumam sī dederim tibi?

CALI profectō nūllō pactō possum vīvere,

sī illa ā mē abaliēnātur atque abdūcitur.

PS quid flēs, cucūle? vīvēs. CALI quid ego nī fleam,

quoi nec parātus nummus argentī siet

neque lībellāī spēs sīt usquam gentium?

PS ut litterārum ego hārum sermōnem audiō,

nisi tū illī lacrumīs flēverīs argenteīs,

quod tū istīs lacrumīs tē probāre postulās

nōn plūris rēfert quam sī imbrem in crībrum gerās.

vērum ego tē amantem, nē pavē, nōn dēseram.

spērō alicunde hodiē mē bonā operā aut hāc meā

tibi inventūrum esse auxilium argentārium.

atque id futūrum unde͜unde dīcam nesciō,

nisi quia futūrum est: ita supercilium salīt.

CALI utinam quae dīcis dictīs facta suppetant.

PS scīs tū quidem hercle, mea sī commōvī sacra,

quō pactō et quantās soleam turbellās dare.

CALI in tē nunc omnēs spēs sunt aetātī meae.

PS satin est, sī hanc hodiē mulierem efficiō tibi

tua ut sīt, aut sī tibi dō vīgintī minās?

CALI satis̆, sī futūrum est. PS rogă mē vīgintī minās,

ut mē effectūrum tibi quod prōmīsī sciās.

rogā, obsecrō hercle. gestiō prōmittere.

CALI dabisne argentī mī hodiē vīgintī minās?

PS dabō. molestus nunciam nē sīs mihi.

atque hoc̄, nē dictum tibi negēs, dīcō prius:

sī nēminem alium poterō, tu͜om tangam patrem.

CALI dī tē mihi semper servent. vērum, sī potest,

pietātis causā — vel etiam mātrem quoque.

PS dē istāc rē in oculum utrumvīs conquiēscitō.

CALI oculum anne in aurem? PS at hoc̄ pervolgātum est minus.

nunc, nē quis dictum sibi negēt, dīcō omnibus

pūbē praesentī in contiōne: omnī poplō,

omnibus amīcīs nōtīsque ēdīcō meīs,

in hunc diem ā mē ut caveant, nē crēdant mihi.

CALI st!

tacē obsecrō hercle. PS quid negōtī est? CALI ōstium

lēnōnis crepuīt. PS crūra māvellem modo.

CALI atque ipse ēgreditur intus, periūrī caput.

2   Ballio · Servus · Pseudolus · Calidorus

BAL exīte, agite exīte, ignāvī, male | habitī et male conciliātī,

quōrum numquam quicquam quoiquam venit in mentem ut rēctē faciant,

quibus̆, nisi ad hoc̄ exemplum experiōr, nōn potĕst ūsūra ūsūrpārī.

neque ego hominēs magis asinōs numquam vīdī, ita plāgīs costae callent,

quōs quom feriās, tibi plūs noceās. eō enim ingeniō hī sunt flagritrībae,

quī haec habent cōnsilia, ubi data occāsiō est: rape, clepe, tenē,

harpagā, bibe, ēs, fuge; hoc̄ est

e͜ōrum officium, ut māvelīs lupōs apud ovīs quam hōs domī

linquere custōdēs.

at faciem quom aspiciās e͜ōrum, hau malĭ videntur: operā fallunt.

nunc adeō hanc ēdictiōnem nisi animum advortētis omnēs,

nisi somnum sōcordiamque ex pectore oculīsque ēmovētis,

ita ego vostra latera lōrīs faciam ut validē varia sint,

ut nē perĭstrōmata quidem | aequē picta sint Campānica

neque Alexandrīna bēluāta tōnsilia tappētia.

atque heri iam ēdīxeram omnibus dederamque eās prōvinciās,

vērum ita vōs estis praeditī callentī ingeniō | improbī,

officium vostrum ut vōs malō cōgātis commonērier.

nempe ita animātī | estis̆ vōs: vincitis̆ dūritiā hoc̄ atque mē.

hoc̄ sīs vidē, ut aliās rēs agunt. hoc̄ agite, hoc̄ animum advortite,

hūc adhibēte aurīs quae ego loquōr, plāgigera genera | hominum.

numquam edepol vostrum dūrius tergum erĭt quam tergīnum hoc̄ meum.

quid nunc? dolētne? em sīc datur, sī quis erum servos spernit.

assistite omnēs contră mē et quae loquar advortite animum.

tū quī urnam habēs aquam ingere, face plēnum ahēnum sīt coquō.

tē cum secūrī caudicālī praeficiō prōvinciae.

SER at haec retūnsa est. BAL sine siēt, itidem vōs plāgīs omnēs:

numquī minus eā grātiā tamen omnium | operā ūtōr?

tibi hŏc praecipiō, ut niteant aedēs. habĕs quod faciās: properā, abī intrō.

tū estō lectisterniātor. tū argentum ēluitō, īdem exstruitō.

haec, quom ego ā forō revortār, facite ut offendam parāta,

vorsa, sparsa, tersa, strāta, lautaque ūnctaque omnia utĭ sint.

nam mī hodiē nātālis diĕs est; decet e͜um omnīs vōs concelebrāre.

pernam, callum, glandiŭm, sūmen facitō in aquā iaceant. satin audīs?

magnuficē volŏ mē virŏs summōs accipere, ut mihi rem esse reantur.

intrō īte atque haec cito celerātê, nē mora quae sīt, coquos̆ quom veniāt.

ego eō in macellum ut piscium quicquid ibi est pretiō praestinem.

ī, puere, prae; nē quisquam pertundāt crumīnam cautiō est.

vel opperīre, est quod domī dīcere paene fuī oblītus.

audītin? vōbīs, mulierēs, hanc habeō ēdictiōnem.

vōs quae in munditiīs, mollitiīs, dēliciīsque aetātulam agitis

virĭs cum summīs, inclutae amīcae, nunc ego scībō atque hodiē experiār

quae capitī, quae ventrī operam det, quae su͜ae re͜ī, quae somnō studeāt;

quam lībertam fore mihi crēdam | et quam vēnālem hodiē experiār.

facite hodiē ut mihi mūnera multâ | hūc ab amātōribus̆ conveniant.

nam nisi mihi penus annuos hodiē convenĭt, crās pŏplŏ prōstituam vōs.

nātālem scītis mī esse diem hunc: ubi ĭstī sunt quibus̆ vōs oculī estis,

quibus̆ vītae, quibus̆ dēliciae estis, quibus̆ sāvia, mammia, mellillae?

maniplātim mihi mūnerigerulī facite ante aedīs iam hīc adsint.

quōr ego vestem, aurum, atque ea quibus est vōbīs ūsus praebeŏ? quid mī

domĭ nisi malŭm vostrā operā est hodiē? | improbaĕ vīnī modo cupidae estis;

e͜ō vōs vostrōsque adeō panticĕs madefactātis, quom ego sim hīc siccus.

nunc adeō hoc̄ factū est optumum, ut nōmine quemque appellem suō,

nē dictum esse āctūtum sibi quaepiam vostrārum mihi negēt.

advortite animum cūnctae.

prīncipiō, Hēdylium, tēcum agō, quae amīca es̄ frūmentāriīs,

quibus̆ cūnctīs montēs maxumī frūmentī sunt strūctī domī:

fac sīs sīt dēlātum hūc mihī frūmentum, hunc annum quod satis

mī et familiae omnī sīt meae, | atque adeō ut frūmentō affluam,

ut cīvitās nōmen mihī commūtēt mēque ut praedicēt

lēnōne ex Balliōne rēgem Iāsonem.

CALI audīn furcifer quae loquitur?

satin magnuficus tibi vidētur?

PS pol iste, atque etiam maleficus.

sed tacē atque hanc rem gere.

BAL Aeschrodōra, tū quae amīcōs tibi habēs lēnōnum aemulōs

laniōs, quī, | item ŭt nōs iūrandō, iūre malō male quaerunt rem, audī:

nisi carnāria tria gravida tergoribus onere ūberī hodiē

mihi erunt, crās tē, quasi Dircam ōlim, ut memorant, duo gnātī Iovis

dēvīnxēre ad taurum, item ego tē distringam ad carnārium; id

tibi profectō taurus fīet. CALI nimis̆ sermōne huius īrā incendōr.

PS huncine hīc hominem patī

colere iuvĕntūtem Atticam?

ubi sunt, ubi latent quibus aetās

integra est, quī amănt ā lēnōne?

quīn conveniunt? quīn ūnā omnēs

peste hāc populum hunc līberant?

sed vāh!

nimium stultus, nimium fuī

indoctus: illīne audeant

id facere quibus ut serviant

su͜os amŏr cōgit? CALI vāh tacē. PS quid est?

CALI male mōrigeru’s mī, quom sermōnī hui͜us obsonās.

PS taceō. CALI at taceās mālō multō quam tacēre dīcās. BAL tū autem,

Xystilis, fac ut animum advortās, quoi͜us amātōrēs olīvī

δύναμιν domī habent maxumam.

sī mihi nōn iam hūc culleīs

oleum dēportātum erit,

tē ipsam culleō ego crās faciam ut dēportēre in pergulam;

ibi tibi adeō lectus dabitur, ubi tū hau somnum capiās, sed ubi

ūsque ad languōrem — tenēs

quō sē haec tendant quae loquōr.

[ain, excetra tū? quae tibi amīcōs tot habēs tam probē oleō onustōs,

num quoipiam est hodiē tuā tu͜ōrum operā cōnservōrum

nitidiusculum caput? aut num ipse ego pulmentō ūtōr magis

ūnctiusculō? sed sciō, tū | oleum hau magnī pendis, vīnō

tē deungis. sine modo,

reprehendam hercle ego cūncta ūnā operā, nisi quidem hodiē tū omnia

facis effecta quae loquōr.]

tū autem, quae prō capite argentum mihi iam iamque semper numerās,

ea pacīscī modo scīs, sed quod pacta es̄ nōn scīs solvere —

Phoenīcium, tibi ego haec loquōr, dēliciae summātum virum:

nisi hodiē mī ex fundīs tu͜ōrum amīcōrum omne hūc penus affertur,

crās, Phoenīcium, poeniceō coriō invīsēs pergulam.

3   Calidorus · Pseudolus · Ballio

CALI Pseudole, nōn audīs quae hic loquitûr? PS audiō, ere, equidem atque animum advortō.

CALI quid mī es̄ auctōr, huic ut mittam, nĕ | amīcam hīc me͜am prōstituāt?

PS nīl cūrāssīs, liquidō es̄ animō: | ego prō mē et prō tē cūrābō.

iam diū ego huic bene et hic mihi volumûs, et amīcitia est antīqua;

mittam hodiē huic su͜ō diĕ nātālī malăm rem magnam et mātūram.

CALI quid opu’st? PS potin aliam rem ut cūrēs? CALI at — PS bat! CALI cruciōr. PS cor̄ dūrā.

CALI nōn possum. PS fac possīs. CALI quōnam pactō possim? PS vince animum.

in rem quod sīt praevortāris quam in rē advorsā animō auscultēs.

CALI nūgae istaec sunt: nōn iūcundum est nisi amāns facĭt stultē. PS pergin?

CALI ō Pseudole mī, sine sim nihilī,

mitt’ mē sīs. PS sinŏ, modo ego abeam.

CALI manē, manē, iam ut volēs mēd esse ita erō. PS nunc tū sapis.

BAL it diēs; egō mihi cessō.

ī prae, puere. CALI heus, abĭt. quīn revocās?

PS quid properās? placidē. CALI at prius̆ quam abeat.

BAL quid, malum, tam placidē īs, puere?

PS hodiē nāte, heus, hodiē nāte, tibi ego dīcō, heus, hodiē nāte,

redī et respice ad nōs. tametsī occupātu’s,

morāmur. manē, em colloquī quī volunt tē.

BAL quid hoc̄ est? quis est quī moram mī occupātō

molestam optulīt? PS quī tibī sospitālis

fuīt. BAL mortuo’st quī fuīt: quī sit ūsu’st.

PS nimis̆ superbē. BAL nimis̆ molestu’s. CALI reprehende hominem, assequere. BAL ī, puere.

PS occēdāmus hāc obviam. BAL Iuppiter tē

perdāt, quisquis es̄. PS tē volō. BAL at vōs ego ambōs.

vorte hāc tē, puere. PS nōn licēt colloquī tē?

BAL at mihi nōn lubet. PS sīn tuam est quippiam in rem?

BAL licētne, obsecrō, bītere an nōn licēt? PS vāh,

mantā. BAL omitte. CALI Balliō, audī. surdu’s? BAL profĕctō inānilogistae.

CALI dedī dum fuīt. BAL nōn petō quod dedistī.

CALI dabō quandō erit. BAL dūcitō quandō habēbis.

CALI ēheu, quam ego malīs perdidī modīs

quod tibī dētulī et quod dedī. BAL mortuā

verba rē nunc facis; stultus es̄, rem āctam agis.

PS nōsce saltem hunc quis est. BAL iam diū sciō

quī fuīt: nunc quī sīt ipsus sciāt.

ambulā tū. PS potîn ut semel modo,

Balliō, hūc cum lucrō respiciās?

BAL respiciam istōc pretiō; nam sī sacruficem summō Iovī

atque in manibus exta teneam ut poriciam, intereā locī

sī lucrī quid dētur, potius rem dīvīnam dēseram.

nōn potest pietātī obsistī | huic, utŭt rēs sunt cēterae.

PS de͜ōs quidem, quōs maxumē aequom est metuere, e͜ōs minimī facit.

BAL compellābō. salvē multum, serve Athēnīs pessume.

PS dī tē de͜aeque ament vel huius arbitrātū vel meō

vel, sī dignu’s aliō pactō, neque ament nec faciant bene.

BAL quid agitur, Calidōre? CALI amātur atque egētur ācriter.

BAL misereāt, sī familiam alere possim misericordiā.

PS heia, scīmus nōs quidem tē quālis sīs, nē praedicēs.

sed scīn quid nōs volumus? BAL pol ego propemodum: ut male sīt mihi.

PS et id et hoc̄ quod tē revocāmus. quaesō animum advorte. BAL audiō,

atque in pauca, ut occupātus nunc sum, cōnfer quid velīs.

PS hunc pudēt, quod tibi prōmīsīt quāque id prōmīsīt diē,

quia tibī minās vīgintī prŏ | amīcā etiam nōn dedīt.

BAL nimiō id quod pudēt facilius fertur quam illud quod pigēt.

nōn dedisse istunc pudēt, mē quia nōn accēpī pigēt.

PS at dabit, parābit: aliquōs hōs diēs mantā modo.

nam | hic id metuit, nē illam vēndās ob simultātem suam.

BAL fuit occāsiō, sī vellet, iam prīdem argentum ut darēt.

CALI quid sī nōn habuī? BAL sī amābās, invenīrēs mūtuom,

ad danīstam dēvenīrēs, adderēs faenusculum,

surruperēs patrī. PS surruperēt hic patrī, audācissume?

nōn perīclum est nē quid rēctē mōnstrēs. BAL nōn lēnōnium est.

CALI egŏn patrī surrupere possim quicquam, tam cautō senī?

atque adeō, sī facere possim, pietās prohibēt. BAL audiō.

Pietātem ergō istam amplexātor noctū prō Phoenīciō.

sed quom pietātem tē amōrī videō tu͜ō praevortere,

omnēs hominēs tibi patrēs sunt? nūllus est tibi quem rogēs

mūtuom argentum? CALI quīn nōmen quoque iam interiīt “mūtuom.”

PS heus tū, postquam hercle istī ā mēnsā surgunt satis̆ pōtī virī,

quī suom repetunt, aliēnum reddunt nātō nēminī,

postillā omnēs cautiōrēs sunt nē crēdant alterī.

CALI nimis̆ miser sum, nummum nusquam reperīre argentī queō;

ita miser et amōre pereō et inopiā argentāriā.

BAL eme diē caecā hercle olīvom, id vēnditō oculātā diē:

iam hercle vel ducentae fierī possunt praesentēs minae.

CALI periī, annōrum lēx mē perdit quīnavīcēnāria.

metuont crēdere omnēs. BAL eadem est mihi lēx: metuō crēdere.

PS crēdere autem? eho ăn paenitēt tē, quantō hic fuerīt ūsuī?

BAL nōn est iūstus quisquam amātor nisi quī perpetuāt data.

det, det ūsque: quandō nīl sīt, simul amāre dēsināt.

CALI nīlne tē miserēt? BAL inānis cēdis, dicta nōn sonant.

atque ego tē vīvom salvomque vellem. | PS eho ăn iam mortuo’st?

BAL utut est, mihi quidem profectō cum istīs dictīs mortuo’st:

īlicō vīxīt amātor, ubi lēnōnī supplicāt.

semper tū ad mē cum argentātā accēditō querimōniā;

nam istuc̄ quod nunc lāmentāre, nōn esse argentum tibi,

apŭd novercam querere. PS eho an umquam tū huius nūpsistī patrī?

BAL dī meliōra faxint! PS face quod tē rogāmus, Balliō,

me͜ā fidē, sī istī formīdās crēdere. ego in hōc trīduō

aut terrā | aut marī alicunde ēvolvam id argentum tibi.

BAL tibi ego crēdam? PS quōr nōn? BAL quia pol quā | operā crēdam tibi,

ūnā operā alligem fugitīvam canem | agnīnīs lactibus.

CALI sīcin mī abs tē bene merentī male refertur grātia?

BAL quid nunc vīs? CALI ut opperiāre hōs sex diēs aliquōs modo,

nē illam vēndās neu mē perdās hominem amantem. BAL animō bonō es̄:

vel sex mēnsēs opperībor. CALI euge, homō lepidissume.

BAL immō vīn etiam tē faciam ex laetō laetantem magis?

CALI quid iam? BAL quia enim nōn vēnālem iam | habeō Phoenīcium.

CALI nōn habēs? BAL nōn hercle vērō. CALI Pseudole, ī, accerse hostiās,

victumās, laniōs, ut ego hūic sacruficem summō Iovī;

nam hic mihi nunc est multō potiōr Iuppiter quam Iuppiter.

BAL nōlō victumās, agnīnīs mē extīs plācārī volō.

CALI properā, quid stās? ī, accerse agnōs. audīn quid aït Iuppiter?

PS iam hīc erō, vērum extrā portam mī etiam currendum est prius.

CALI quid eō? PS laniōs inde accersam duo cum tintinnābulīs,

e͜ādem duo gregēs virgārum inde ulmeārum adēgerō,

ut hodiē ad litātiōnem huic suppetāt satiās Iovī.

BAL ī in malam crucem! PS istūc ībit Iuppiter Lēnōnius.

BAL ex tuā rē est ut ego ēmoriār. PS quīdum? | BAL ego dīcam tibi:

quia edepol, dum ego vīvos vīvam, numquam eris frūgī bonae.

ex tuā rē nōn est ut ego ēmoriār. PS quīdum? BAL sīc, quia

sĭ | ego ēmortuos sim, Athēnīs tē sīt nēmō nēquiōr.

CALI dīc mihi, obsecrō hercle, vērum sēriō hoc̄ quod tē rogō:

nōn habēs vēnālem amīcam tū meam Phoenīcium?

BAL nōn edepoll habeō profectō, nam iam prīdem vēndidī.

CALI quō modō? BAL sine ōrnāmentīs, cum intestīnīs omnibus.

CALI me͜am tū amīcam vēndidistī? BAL valdē, vīgintī minīs.

CALI vīgintī minīs? BAL utrum vīs, vel quater quīnīs minīs,

mīlitī Macedoniō, et iam quīndecîm | habeō minās.

CALI quid ego ex tē audiō? | BAL amīcam tuam ĕsse factam argenteam.

CALI quōr id ausu’s facere? BAL lubuīt, mea fuīt. CALI eho, Pseudole,

ī, gladium affer. PS quid opus gladiō? CALI quī hunc occīdam | atque mē.

PS quīn tū tēd occīdis potius? nam hunc famēs iam occīderit.

CALI quid aïs, quantum terram tetigīt hominum periūrissume?

iūrāvistīn tē illam nūllī vēnditūrum nisi mihi?

BAL fateōr. CALI nemp’ conceptīs verbīs? BAL etiam cōnsūtīs quoque.

CALI periūrāvistī, sceleste. BAL at argentum intrō condidī.

ego scelestus nunc argentum prōmerê possum domō:

tū quī piu’s, istōc es̄ genere gnātus, nummum nōn habēs.

CALI Pseudole, assiste altrīnsecus atque onerā hunc maledictīs. PS licēt.

numquam ad praetōrem aequē cursim curram ut ēmittār manū.

CALI ingere mala multa. PS iam ego tē differam dictīs meīs.

impudīce. BAL ita est. CALI sceleste. BAL dīcis vēra. PS verberō.

BAL quippinī? CALI bustirape. BAL certō. PS furcifer. BAL factum optumē.

CALI sociofraude. BAL sunt mea istaec. PS parricīda. BAL perge tū.

CALI sacrilegê. BAL fateōr. PS periūre. BAL vetera vāticināminī.

CALI lēgirupa. BAL validē. PS permitiēs adulēscentum. BAL ācerrumē.

CALI fūr. BAL babae! PS fugitīve. BAL βομβάξ! CALI fraus populī. BAL plānissumē.

PS fraudulente. CALI impūre. PS lēnō. CALI caenum. BAL cantōrēs probōs!

CALI verberāvistī patrem atque mātrem. BAL atque occīdī quoque

potius quam cibum praebērem: num peccāvī quippiam?

PS in pertūsum ingerimus dicta dōlium, operam lūdimus.

BAL numquid aliud etiam voltis dīcere? CALI ecquid tē pudēt?

BAL tēn amātōrem esse inventum inānem quasi cassam nucem!

vērum quamquam multa malaque dicta dīxistis mihi,

nisi mihi hodiē attulerīt mīles̄ quīnque quās dēbēt minās,

sīcut haec est praestitūta summa eī argentō diēs —

sī id nōn affert, posse opīnōr facere mē officium meum.

CALI quid id est? BAL sī tū argentum attuleris, cum illō perdiderō fidem:

hoc̄ meum est officium. ego, operae sī sīt, plūs tēcum loquār;

sed sine ărgentō frūstrā es̄ quī mē tu͜ī miserērī postulās.

haec mea est sententia, ut tū hinc porrō quid agās cōnsulās.

CALI iamne abīs? BAL negōtī nunc sum plēnus. PS paulō post magis.

ill’c homō meus est, nisi omnēs dī mē atque hominēs dēserunt.

exossābō ego ĭllum simulter itidem ut mūrēnam coquos.

nunc, Calidōre, tē mihi operam dare volō. CALI ecquid imperās?

PS hoc̄ ego oppidum admoenīre, ut hodiē capiātur, volō;

ad eam rem ūsu’st homine astūtō, doctō, cautō, et callidō,

quī imperāta effecta reddat, nōn quī vigilāns dormiāt.

CALI cedo mihī, quid es̄ factūrus? PS temperī ego faxō sciēs.

nōlō bis iterārī, sat sīc longae fīunt fābulae.

CALI optumum atque aequissumum ōrās. PS properā, addūc hominem cito.

CALI paucī ex multīs sunt amīcī, | hominī quī certī sient.

PS ego sciō istuc̄. ergō utrumque, tibi nunc dīlēctum parā

ex multīs atque exquīre illinc ūnum quī certus siet.

CALI iam hīc faxō aderit. PS potin ut abeās? tibi moram dictīs creās.

4   Pseudolus

PS postquam ill’c hinc abiīt, tū astās sōlus, Pseudole.

quid nunc āctūru’s, postquam erīlī fīliō

largītu’s dictīs dapsilīs? ubi sunt ea?

quoi neque parāta est gutta certī cōnsilī,

[neque adeō argentī, nec nunc quid faciam sciō]

neque exōrdīrī prīmum unde occipiās habēs,

neque ăd dētexundam tēlam certōs terminōs.

sed quasi poēta, tabulās quom cēpīt sibi,

quaerit quod nusquam gentium est, reperīt tamen,

facit illud vērī simile quod mendācium est,

nunc ego poēta fīam: vīgintī minās,

quae nusquam nunc sunt gentium, inveniam tamen.

atque ego mē iam prīdem huic datūrum dīxeram

et voluī inicere trāgulam in nostrum senem;

vērum is nescioquō pactō praesēnsīt prius.

sed comprimunda vōx mihi atque ōrātiō est:

erum eccum videō | hūc Simōnem ūnā simul

cum suō vīcīnō Calliphōne incēdere.

ex hōc sepulcrō vetere vīgintī minās

effodiam ego hodiē quās dem erīlī fīliō.

nunc hūc concēdam unde hōrum sermōnem legam.

5   Simo · Pseudolus · Callipho

SIMO sī dē damnōsīs aut sī dĕ | amātōribus

dictātor fīat nunc Athēnīs Atticīs,

nēmō anteveniāt fīliō, crēdō, meō,

ita nunc per urbem sōlus sermōnī omnibu’st,

e͜um velle amīcam līberāre et quaerere

argentum ad eam rem. hoc̄ aliī mihi renūntiant,

atque id iam prīdem sēnsī et subolēbāt mihi,

sed dissimulābam. PS iam illī fētet fīlius.

occīsa est haec rēs, haerēt hoc̄ negōtium.

quō in commeātum voluī | argentārium

proficīscī, ibī nunc oppidō obsaepta est via.

praesēnsīt: nihil est praedae praedātōribus.

CALL hominēs quī gestant quīque auscultant crīmina,

sī me͜ō arbitrātū liceāt, omnēs pendeant,

gestōrēs linguīs, audītōrēs auribus.

nam istaec quae tibi renūntiantur, fīlium

tē velle amantem argentō circumdūcere,

fors fuat an istaec dicta sint mendācia;

sed sī sint ea vēra, ut nunc mōs est, maxumē,

quid mīrum fēcīt? quid novom, adulēscēns homō

sī amāt, sī amīcam līberāt? PS lepidum senem!

SIMO vetus̆ nōlō faciāt. CALL at enim nēquīquam nēvīs,

vel tū nē facerēs tāle in adulēscentiā:

probum patrem esse oportēt quī gnātum suom

esse probiōrem quam ipsus fuerīt postulēt.

nam tū quod damnī et quod fēcistī flāgitī

populō virītim potuīt dispertīrier.

idn’ tū mīrāre, sī patrissāt fīlius?

PS ὦ Ζεῦ, quam paucī | estis hominēs commodī. em,

ill’c est patēr patrem esse ut aequom est fīliō.

SIMO quis hīc loquitur? meus est hic quidem servos Pseudolus.

hic mihi corrumpit fīlium, scelerum caput;

hic dux, hic illī est paedagōgus, hunc ego

cupiō excruciārī. CALL iam istaec īnsipientia est,

īram | in prōmptū gerere. quantō satius est

adīre blandīs verbīs atque exquīrere

sintne illa necn’ sint quae tibi renūntiant.

bonus animus in malā rē dīmidium est malī.

SIMO tibi auscultābō. | PS ītur ad tē, Pseudole.

ōrātiōnem tibi parā advorsum senem.

erum salūtō prīmum, ut aequom est; posteā,

sī quid superfit, vīcīnōs impertiō.

SIMO salvē. quid agitur? PS stātur hīc ad hunc modum.

SIMO statum vidē hominis, Calliphō, quam basilicum!

CALL bene cōnfīdenterque astitisse intellegō.

PS decet innocentem quī sīt atque innoxium

servom superbum esse apud erum potissumum.

CALL sunt quae tē volumus percontārī, quae quasi

per nebulam nōsmet scīmus atque audīvimus.

SIMO cōnficiet iam tē hic verbīs, ut tū cēnseās

nōn Pseudolum, sed Sōcratem tēcum loquī.

PS ita est, iam prīdem tū mē spernis, sentiō.

parvam esse apud tē mihi fidem ipse intellegō.

cupis̆ mē esse nēquam, tamen erō frūgī bonae.

SIMO fac sīs vocīvās, Pseudole, aedīs aurium,

mea ut migrāre dicta possint quō volō.

PS age loquere quidvīs, tametsī tibi suscēnseō.

SIMO mihin dominō servos tū suscēnsēs? PS tam tibi

mīrum id vidētur? SIMO hercle quī, ut tū praedicās,

cavendum est mī abs tē īrātō; atque aliō tū modō

mē verberāre atque ego tē soleō cōgitās.

quid cēnsēs? CALL edepol meritō esse īrātum arbitrōr,

quom apud tē parva est e͜ī fidēs. SIMO iam sīc sinō.

īrātus sīt; ego nē quid noceāt cāverō.

sed quid ais? quid hoc̄, quod tē rogŏ? PS sīquid vīs rogā.

quod scībō, Delphīs tibi respōnsum dīcitō.

SIMO advorte ergō animum et fac sīs prōmissī memor.

quid ais? ecquam scīs fīlium tībīcinam

meum amāre? PS ναὶ γάρ. SIMO līberāre quam velīt?

PS καὶ τοῦτο ναὶ γάρ. SIMO ecquās vīgintī minās

per sȳcophantiam atque per doctōs dolōs

paritās ut ă mē auferās? PS abs tēd ego auferam?

SIMO ita, quās meō gnātō dēs, quī amīcam līberēt?

fatēre, dīc “καὶ τοῦτο ναί.” PS καὶ τοῦτο ναί.

CALL fatētur. SIMO dīxīn, Calliphō, dūdum tibi?

CALL meminī. SIMO quōr haec, tū ubī rescīvistī īlicō,

cēlāta mē sunt? quōr nōn rescīvī? PS ēloquār:

quia nōlēbam ex mē mōrem prōgignī malum,

erum | ut su͜os servos crīminārēt apud erum.

SIMO iubērēs hunc praecipitem in pistrīnum trahī.

CALL numquid, Simō, peccātum est? SIMO immō maxumē.

PS dēsiste, rēctē ego me͜am rem sapiō, Calliphō;

peccāta mea sunt. animum advorte nunciam

quāpropter nātī amōris tē expertem habuerim:

pistrīnum in mundō scībam, sī dīxem, mihi.

SIMO nōn ā mē scībās pistrīnum in mundō tibi,

quom ea mussitābās? PS scībam. SIMO quīn dictum est mihi?

PS quia ĭllud malum aderat, istuc̄ aberat longius;

illud erat praesēns, huic erant diēculae.

SIMO quid nunc agētis? nam hinc quidem ā mē nōn potest

argentum auferrī, quī praesertim sēnserim.

nē quisquam crēdāt nummum, iam ēdīcam omnibus.

PS numquam edepol quoiquam supplicābō, dum quidem

tū vīvēs. tū mihi hercle | argentum dabis,

abs tē equidem sūmam. SIMO tū ā mē sūmēs? PS strēnuē.

SIMO exclūditō mī hercle oculum, sī dederō. PS dabis.

iam dīcō ut ā mē caveās. CALL certē edepol sciō,

sī abstuleris, mīrum et magnum facinus fēceris.

PS faciam. SIMO sī nōn abstuleris? PS virgīs caeditō.

sed quid, sī abstulerō? SIMO dō Iovem testem tibi,

tē aetātem impūne habitūrum. PS facitō ut meminerīs.

SIMO egon ut cavēre nequeam, quoi praedīcitur?

PS praedīcō ut caveās. dīcō, inquam, ut caveās. cavē.

em | ĭstīs mihi tū hodiē manibus argentum dabis.

CALL edepol mortālem graphicum, sī servāt fidem!

PS servītum tibi mē abdūcitō, nī fēcerō.

SIMO bene atque amīcē dīcis. nam nunc nōn meu’s.

PS vīn etiam dīcam quod vōs magis̆ mīrēminī?

CALL studeō hercle audīre, nam tēd auscultō lubēns.

[agedum, nam satis lubenter tē auscultō loquī]

PS prius̆ quam istam pugnam pugnābō, ego etiam prius

dabō aliam pugnam clāram et commemorābilem.

SIMO quam pugnam? PS em ab hōc lēnōne vīcīnō tuō

per sȳcophantiam atque per doctōs dolōs

tībīcinam illam, tu͜os quam gnātus dēperīt,

e͜ā circumdūcam lepidē lēnōnem. SIMO quid est?

PS effectum hoc̄ hodiē reddam utrumque ad vesperum.

SIMO siquidem istaec opera, ut praedicās, perfēceris,

virtūte rēgī | Agathoclī antecesseris.

sed sī nōn faxis, numquid causae est, īlicō

quīn tē in pistrīnum condam? PS nōn ūnum in diem,

vērum hercle in omnīs quantum est; sed sī effēcerō,

dabin mī argentum quod dem lēnōnī īlicō

tuā volŭntāte? CALL iūs bonum ōrāt Pseudolus;

“dabō” inque. SIMO at enĭm scīn quid mihi in mentem venīt?

quid sī hīsce inter sē cōnsēnsērunt, Calliphō,

aut dē compectō faciunt cōnsūtīs dolīs,

quī mē argentō intervortant? PS quis mē audāciōr

sīt, sī istuc̄ facinus audeam? immō sīc, Simō:

sī sumus̆ compectī seu cōnsilium umquam iniimus,

aut sī dē istāc rē umquam inter nōs convēnimus,

quasi in librŏ scrībuntur calamō litterae,

stilīs mē tōtum ūsque ulmeīs cōnscrībitō.

SIMO indīce lūdōs nunciam, quandō lubet.

PS dā in hunc diem operam, Calliphō, quaesō mihi,

nē quō tē ad aliud occupēs negōtium.

CALL quīn rūs ut īrem iam | heri cōnstitūeram.

PS at nunc disturbā quās statuistī māchinās.

CALL nunc nōn abīre certum est istāc grātiā;

lubīdō est lūdōs tu͜ōs spectāre, Pseudole.

et sī hunc vidēbō nōn dare argentum tibi,

quod dīxīt, potius quam id nōn fīat, ego dabō.

SIMO nōn dēmūtābō. PS namque edepol, sī nōn dabis,

clāmōre magnō et multum flāgitābere.

agite āmōlīminī hinc vōs intrō nunciam

ac me͜īs vicissim date locum fallāciīs.

CALL fīat, gerātur mōs tibī. PS sed tē volō

domī ūsque adesse. CALL quīn tibi hanc operam dīcō.

SIMO at ego ad forum ībō. iam hīc erō. PS āctūtum redī.

suspīciō est mihi nunc vōs suspicārier

mē idcircō haec tanta facinorâ prōmittere,

quō vōs oblectem, hanc fābulam dum trānsigam,

neque sim factūrus quod factūrum dīxeram.

nōn dēmūtābō. atque etiam certum, quod sciam,

quō id sim factūrus pactō nīl etiam sciō,

nisi quia futūrum est. nam quī in scaenam prōvenīt,

novŏ modŏ novom aliquid inventum afferre addecet;

sī id facere nequeāt, det locum illī quī queāt.

concēdere aliquantisper hinc mī intrō lubet,

dum concenturiō in corde sȳcophantiās.

sed mox exībō, nōn erō vōbīs morae;

tībīcen vōs interibī hīc dēlectāverīt.

6   Pseudolus

PS prōh Iuppiter, ut mihi quicquid agō lepidē omnia prosperĕque ēveniunt!

neque quod dubitem neque quod timeam meō in pectore conditum ĕst cōnsilium.

nam e͜a stultitia est, facinus magnum timidō cordī crēdere; nam omnēs

rēs perinde sunt

ut agās, ut eās magnī faciās; nam | ego in meō pectore prius omnēs

ita parāvī cōpiās,

duplicīs, triplicīs dolŏs, perfidiās, ut, ubīquomque hostibus congrediār —

maiōrum meum frētus virtūte dīcam, meā industriā et malitiā fraudulentā —

facile ut vincam, facile ut spoliem me͜ōs perdu͜ellīs me͜īs perfidiīs.

nunc inimīcum ego hunc commūnem me͜um atque vostrōrum omnium

Balliōnem exballistābō lepidē. date operam modo:

hoc̄ ego oppidum admoenīre, ut hodiē capiātur, volō,

atque hūc meās legiōnēs addūcam. sī hoc̄ expugnō — facilem hanc rem

me͜īs cīvibus faciam —

postid ad oppidum hŏc vetus̆ continuō me͜um exercitŭm prōtinus obdūcam,

ind’ mē et simŭl participēs omnīs meōs praedā onerābō atque opplēbō,

metum et fugam perdu͜ellibus me͜īs mē ut sciănt nātum.

e͜ō sum genere gnātus: magna mē facinora decet efficere,

quae post mihi clāra et diŭ clueant.

sed hŭnc quem videō, quis hic est quī oculīs me͜īs obviam ĭgnōbilis obicitur?

lubĕt scīre quid hīc velĭt cum māchaerā et huĭc quam rem agāt hinc dabō ĭnsidiās.

7   Harpax · Pseudolus

HAR hī locĭ sunt atque hae regiōnēs quae mī ab erō sunt dēmōnstrātae,

ut ego oculīs ratiōnem capiō quam mī ita dīxīt erus me͜us mīles̄,

septumăs esse aedīs ā portā | ubi ĭlle habitēt lēnō quoi iussīt

symbolŭm mē ferre et hŏc argentum. nimis̆ velĭm certum quī id mihi faciāt

Balliŏ lēnō ubi | hīc habitāt.

PS st! tacĕ, tacĕ, me͜us hic est homō,

nī omnēs dī atque hominēs dēserunt.

novŏ cōnsiliō nunc mihi | opus est;

nova rēs subitō mī haec obiecta est.

hoc̄ praevortār prīncipiō;

illa omnia missa habeō

quae ante agere occēpī.

iam pol ego hunc stratiōticum

nūntium advenientem

probē percutiam.

HAR ōstium pultābō atque intus ēvocābō aliquem forās.

PS quisquis es̄, compendium ego tē facere pultandī volō;

nam ego precātor et patrōnus foribus prōcessī forās.

HAR tūn es̄ Balliō? PS immō vērō ego eius sum Subballiō.

HAR quid ĭstuc̄ verbī est? PS condus, prōmus sum, prōcūrātor penī.

HAR quasi tē dīcās ātriēnsem. PS immō ātriēnsī ego imperō.

HAR quid tū, servosne es̄ an līber? PS nunc quidem etiam serviō.

HAR ita vidēre, et nōn vidēre dignus quī līber siēs.

PS nōn solēs respicere tē, quom dīcis iniūstē alterī?

HAR hunc hominem malum esse oportēt. PS dī mē servant atque amant,

nam haec mihi incūs est: prōcūdam | ego hodiē hinc multōs dolōs.

HAR quid ĭllic sēcum sōlus loquitur? PS quid ais tū, adulēscēns? HAR quid est?

PS es̄ne tū an nōn es̄ ab illō mīlitê Macedoniō,

servos eius quī hinc ā nōbīs est mercātus mulierem,

quī argentī erŏ meō lēnōnī quīndecim dederat minās,

quīnque dēbēt? HAR sum. sed ubi tū mē nōvistī gentium

aut vīdistī aut collocūtu’s? nam equidem Athēnās antidhāc

numquam advēnī, neque tē vīdī ante hunc diem umquam oculīs meīs.

PS quia vidēre inde esse; nam ōlim quom abiīt, argentō haec diēs

praestitūta est, quo͜ad referrēt nōbīs, neque dum rettulīt.

HAR immō adest. PS tūn attulistī? | HAR egomet. PS quid dubitās dare?

HAR tibi ego dem? PS mihi hercle vērō, quī rēs ratiōnēsque erī

Balliōnis cūrō, argentum acceptō et quoi dēbēt datō.

HAR sī quidem hercle etiam suprēmī prōmptās thēsaurōs Iovis,

tibi lībellam argentī numquam crēdam. PS dum tū sternuās,

rēs erit solūta. HAR vīnctam potius sīc servāverō.

PS vae tibī! tū inventu’s vērō me͜am quī furcillēs fidem.

quasi mī nōn sēscenta tanta sōlī soleant crēdier.

HAR potĕst ut aliī ita arbitrentur et ego ut nē crēdam tibi.

PS quasi tū dīcās mē tē velle argentō circumdūcere.

HAR immō vērō quasi tū dīcās quasique ego autem id suspicēr.

sed quid est tibi nōmen? PS servos est huic lēnōnī Syrus,

eum ĕsse mē dīcam. Syrus sum. HAR Syrus? PS id est nōmen mihi.

HAR verba multa facimus. erus̆ sī tu͜os domī est, quīn prōvocās

ut id agam quod missus hūc sum, quicquid est nōmen tibi?

PS sī intus essēt, ēvocārem. vērum sī dare vīs mihi,

magis erit solūtum, quasi ĭpsī dederīs. HAR at enim scīn quid est?

reddere hoc̄, nōn perdere erus̆ mē mīsīt. nam certō sciō

hoc̄, febrim tibi esse, quia nōn licet hūc inicere ungulās.

ego nisi ipsī Balliōnī nummum crēdam nēminī.

PS at ĭllic nunc negōtiōsu’st: rēs agitur apŭd iūdicem.

HAR dī bene vortant! at ego quandō eum esse cēnsēbō domī,

redierō. tū epistulam hanc ā mē accipe atque illī datō.

nam istīc symbolu’st inter erum me͜um et tuom dē muliere.

PS sciō equidem: quī argentum afferrēt atque expressam imāginem

hūc suam ad nōs, cum | eō aiēbāt velle mittī mulierem.

nam hīc quoque exemplum relīquīt eius. HAR omnem rem tenēs.

PS quid ego nī teneam? HAR datō istunc symbolum ergō illī. PS licēt.

sed quid est tibi nōmen? HAR Harpax. PS apage tē, Harpax, hau placēs;

hūc quidem hercle haud ībis intrō, nē quid ἅρπαξ fēcerīs.

HAR hostīs vīvōs rapere soleō ex aciē: eō hoc̄ nōmen mihi est.

PS pol tē multō magis opīnōr vāsa ahēna ex aedibus.

HAR nōn ita est. sed scīn quid tē ōrō, Syre? PS sciam sī dīxerīs.

HAR ego dēvortōr extrā portam hūc in tabernam tertiam,

apud anum illam dōliārem, claudam, crassam, Chrȳsidem.

PS quid nunc vīs? HAR inde ut mē arcessās, erus tuos ubi vēnerīt.

PS tuō arbitrātū, maxumē. HAR nam ut lassus vēnī dē viā,

mē volō cūrāre. PS sānē sapis et cōnsilium placēt.

sed vidĕ sīs nē in quaestiōne sīs quandō arcessam mihi.

HAR quīn ubi pranderō, dabō operam somnō. PS sānē cēnseō.

HAR numquid vīs? PS dormītum ut abeās. HAR abeō. PS atque audīn, Harpage?

iubĕ sīs tē operīrī: beātus eris̆, sī cōnsūdāveris.

8   Pseudolus

PS dī immortālēs, cōnservāvīt mē ill’c homō adventū suō:

suō viāticō reddūxīt mē ūsque ex errōre in viam.

namque ipsa Opportūnitās nōn potuīt mī opportūnius

advenīre quam haec allāta est mī opportūnē epistula.

nam haec allāta cornū cōpiae est, ubi inest quicquid volō:

hīc dolī, hīc fallāciae omnēs, hīc sunt sȳcophantiae,

hīc argentum, | hīc amīca amantī erīlī fīliō.

atque ego nunc mē ut glōriōsum faciam et cōpī pectore,

quō modŏ quicque agerem ut lēnōnī surruperem mulierculam,

iam īnstitūta, ōrnāta, cūncta in ōrdine, animō ut volueram,

certa, dēfōrmāta habēbam. sed profectō hoc̄ sīc erit:

centum doctum hominum cōnsilia sōla haec dēvincit dea

Fortūna. atque hoc̄ vērum est: pro͜inde ut quisque Fortūnā ūtitur,

ita praecellet atque exinde sapere eum omnēs dīcimus.

bene ubi quoi scīmus cōnsilium | accidisse, hominem catum

eum ĕsse dēclārāmus, stultum autem illum quoi vortit male.

stultī hau scīmus frūstrā ut sīmus, quom quid cupienter darī

petimus nōbīs, quasi quid in rem sīt possīmus nōscere.

certa mittimus, dum incerta petimus; atque hoc̄ ēvenīt

in labōre atque in dolōre, ut mors obrēpāt interim.

sed iam satis est philosophātum. nimis̆ diū et longum loquōr.

dī immortālēs, aurichalcō contrā nōn cārum fuīt

meum mendācium, hīc modô quod subitō commentus fuī,

quia lēnōnis mē esse dīxī. nunc ego hāc epistulā

trīs dēlūdam, erum et lēnōnem et quī hanc dedīt mī epistulam.

eugae, pār parī aliud autem quod cupiēbam contigīt:

venit eccum Calidōrus, dūcit nescioquem sēcum simul.

9   Calidorus · Charinus · Pseudolus

CALI dulcia atque amāra apud tē sum ēlocūtus omnia:

scīs amōrem, scīs labōrem, scīs egestātem meam.

CHAR commeminī omnia: id tū modo, mē quid vīs facere, fac sciam.

[ CALI quom haec tibi alia sum ēlocūtus, vix rem scīs dē symbolō.

CHAR omnia, inquam. tū modo quid mē facere vīs fac ut sciam.]

CALI Pseudolus mī ita imperāvīt ut aliquem hominem strēnuom,

benevolentem addūcerem ad sē. CHAR servās imperium probē,

nam | et amīcum et benevolentem dūcis. sed ĭstic Pseudolus

novos̆ mihi est. CALI nimium est mortālis graphicus, εὑρετής mihi est.

is mihi haec sēsē effectūrum dīxīt quae dīxī tibi.

PS magnuficē hominem compellābō. CALI quoia vōx resonāt? PS iō,

iŏ tē, tē, tyranne, tē, tē | ego quī imperitās Pseudolō

quaerō, quoi ter̄ trīna triplicia, tribus̆ modīs tria gaudia,

artibus tribus̆ trīs dēmeritās dem laetitiās, dē tribus

fraude partās per malitiam, per dolum et fallāciās;

in libellō hōc obsignātō ad tē attulī pauxillulō.

CALI ĭllic homō est. CHAR ut paratragoedāt carnufex! PS cōnfer gradum

contrā pariter, porge audācter ad salūtem bracchium.

CALI dīc utrum Spemne an Salūtem tē salūtem, Pseudole.

PS immō utrumque. CHAR “Utrumque,” salvē. sed quid āctum est? PS quid timēs?

CALI attulī hunc. PS quid? attulistī? CALI “addūxī,” voluī dīcere.

PS quis ĭstic est? CALI Charīnus. PS eugae! iam χάριν τούτῳ ποιῶ.

CHAR quīn tū sīquid opu’st mī audācter imperās? PS tam grātia est.

bene sīt tibi, Charīne. nōlō tibi molestōs esse nōs.

CHAR vōs molestōs? nīl molestum est mī id quidem. PS tum igitur manē.

CALI quid ĭstuc̄ est? PS epistulam modo hănc intercēpī et symbolum.

CALI symbolum? quem symbolum? PS quī ā mīlite allātu’st modo.

eius servos quī hunc ferēbāt cum quīnque argentī minīs,

tu͜am quī amīcam hinc arcessēbāt, ēī ōs sublēvī modo.

CALI quō modō? PS hōrum causā haec agitur spectātōrum fābula:

hī sciunt quī hīc adfuērunt. vōbīs post narrāverō.

CALI quid nunc agimus? PS līberam hodiē tuam amīcam amplexābere.

CALI egone? PS tū istīc ipsus, inquam, sī quidem hoc̄ vīvet caput;

sī modŏ mihi hominem inveniētis properē. CHAR quā faciē? PS malum,

callidum, doctum, quī quandō prīncipium prehenderīt,

porrō suā virtūte teneāt quid sē facere oporteāt,

atque quī hīc nōn vīsitātus saepe sīt. CHAR sī servos est,

numquid rēfert? PS immō multō māvolō quam līberum.

CHAR posse opīnōr mē dare hominem tibi malum et doctum, modo

quī ā patre advēnīt Carystō necdum exīt ex aedibus

quōquam neque Athēnās advēnīt umquam ante hesternum diem.

PS bene iuvās. sed quīnque inventīs opus est argentī minīs

mūtuīs, quās hodiē reddam, nam huius mihi dēbēt patēr.

CHAR ego dabō, nē quaere aliunde. PS ō | hominem opportūnum mihi!

etiam opu’st chlamyde et machaerā et petasō. CHAR possum ā mē dare.

PS dī immortālēs, nōn Charīnus mihi hĭc quidem, sed Cōpia est.

sed ĭstic servos ex Carystō quī hīc adest, ecquid sapit?

CHAR hircum ab ālīs. PS manuleātam tunicam habēre hominem addecet.

ecquid is homō habēt acētī in pectore? CHAR atque acidissumī.

PS quid sī opus̆ sīt ut dulce prōmāt indidem, ecquid habĕt? CHAR rogās?

murrinam, passum, defrūtum, mellam, mel quoivīs modī;

quīn in corde īnstruere quondam coepit pantopōlium.

PS eugepae! lepidē, Charīne, me͜ō mē lūdō lamberās.

sed quid nōmen esse dīcam ego istī servō? CHAR Sīmiae.

PS scītne in rē advorsā vorsārī? CHAR turbō nōn aequē citu’st.

PS ecquid argūtu’st? CHAR malōrum facinorum saepissumē.

PS quid quom manufēstō tenētur? CHAR anguilla est, ēlābitur.

PS ecquid is homō scītu’st? CHAR plēbī scītum nōn est scītius.

PS probus homō est, ut praedicāre tē audiō. CHAR immō sī sciās,

ubi tē aspexerit, narrābit ultrō quid sēsē velīs.

sed quid es̄ āctūrus? PS dīcam. | ubi hominem exōrnāverō,

subditīvom fierī ego illum mīlitis servom volō;

symbolum hunc ferat lēnōnī cum quīnque argentī minīs,

mulierem ab lēnōne abdūcāt. em tibi omnem fābulam!

cēterum quō quicque pactō faciāt, ipsī dīxerō.

CALI quid nunc igitur stāmus? PS hominem cum ōrnāmentīs omnibus

exōrnātum addūcite ad mē iam ad tarpezītam Aeschinum.

sed properāte. CALI prius illī erimus quam tū. PS abīte ergō ōcius.

quicquid incertī mī in animō prius aut ambiguom fuīt,

nunc liquēt, nunc dēfaecātum est cor̄ mihī; nunc pervium est:

omnīs ōrdine hīs sub signīs dūcam legiōnēs meās,

avĭ sinistrā, auspiciō liquidō atque ex meā sententiā.

cōnfīdentia est inimīcōs me͜ōs mē posse perdere.

nunc ībō ad forum atque onerābō me͜īs praeceptīs Sīmiam,

quid agāt nē quid titubēt, doctē ut hanc ferat fallāciam.

iam ego hoc ipsum oppidum expugnātum faxō erit lēnōnium.

10   Puer

PUER quoi servitūtem dī danunt lēnōniam

puerō, atque eīdem sī addunt turpitūdinem,

nē illī, quantum ego nunc corde cōnspiciō meō,

malam rem magnam multāsque aerumnās danunt.

velut haec mī ēvēnīt servitūs, ubi ego omnibus

parvīs magnīsque miseriīs praefulciōr;

neque ego amātōrem mī invenīre ūllum queō

quī amēt mē ut cūrēr tandem nitidiusculē.

nunc hūïc lēnōnī hodiē est nātālis diēs:

interminātus est ā minimō ad maxumum,

sī quis nōn hodiē mūnus mīsissēt sibi,

e͜um crās cruciātū maxumō perbītere.

nunc nesciō hercle rēbus quid faciam meīs;

neque ego illud possum quod ĭllī quī possunt solent.

nunc, nisi lēnōnī mūnus hodiē mīserō,

crās mihi pōtandus frūctus est fullōnius.

ēheu, quam illae reī ego etiam nunc sum parvolus!

atque edepol, ut nunc male malum metuō miser,

sī quispiam det quī manus graviōr siet,

quamquam illud aiunt magnō gemitū fīerī,

comprimere dentēs videōr posse aliquō modō.

sed comprimenda est mihi vōx atque ōrātiō:

erus eccum recipit sē domum et dūcit coquom.

11   Ballio · Coquus · Puer

BAL forum coquīnum quī vocant stultē vocant,

nam nōn coquīnum est, vērum fūrīnum est forum.

nam ego sī iūrātus peiōrem hominem quaererem

coquom, nōn potuī quam hunc quem dūcō dūcere,

multiloquom, glōriōsum, īnsulsum, inūtilem.

quīn ob eam rem Orcus recipere ad sē hunc nōluīt,

ut essēt hīc quī mortuīs cēnam coquāt;

nam hic sōlus illīs coquere quod placeāt potest.

COQ sī mē arbitrābāre istō pactō ut praedicās,

quōr condūcēbās? BAL inopiā: alius nōn erat.

sed quōr sedēbās in forō, sĭ | erās coquos,

tū sōlus praeter aliōs? COQ ego dīcam tibi:

hominum ego avāritiā factus sum improbiōr coquos,

nōn meōpte ingeniō. BAL quā istuc̄ ratiōne? COQ ēloquār.

quia enim, quom extemplō veniunt conductum coquom,

nēmō illum quaerit quī optumus et cārissumu’st:

illum condūcunt potius quī vīlissumu’st.

hōc ego fuī hodiē sōlus obsessor forī.

illī drachumissent miserī: mē nēmō potest

minōris quisquam nummō ut surgam subigere.

nōn ego item cēnam condiō ût aliī coquī,

quī mihi condīta prāta in patinīs prōferunt,