quaesīstī ā mē, Lūcīlī, quid ita, sī prōvidentiā mundus agerētur, multa bonīs vīrīs mala acciderent. hoc commodius in contextū operis redderētur, cum praeesse ūniversīs prōvidentiam probārēmus et interesse nōbīs deum, sed quoniam ā tōtō particulam revellī placet et ūnam contrādictiōnem manente līte integrā solvere, faciam rem nōn difficilem: causam deōrum agam.

2 supervacuum est in praesentiā ostendere nōn sine aliquō custōde tantum opus stāre nec hunc sīderum coetum discursumque fortuitī impetūs esse, et quae cāsus incitat saepe turbārī et cito arietāre, hanc inoffēnsam vēlōcitātem prōcēdere aeternae lēgis imperiō tantum rērum terrā marīque gestantem, tantum clārissimōrum lūminum et ex dispositō relūcentium; nōn esse māteriae errantis hunc ōrdinem nec quae temere coiērunt tantā arte pendēre ut terrārum gravissimum pondus sedeat immōtum et circā sē properantis caelī fugam spectet, ut īnfūsā vallibus maria molliant terrās nec ūllum incrēmentum flūminum sentiant, ut ex minimīs sēminibus nāscantur ingentia.

3 nē illa quidem quae videntur cōnfūsa et incerta, pluviās dīcō nūbēsque et ēlīsōrum fulminum iactūs et incendia ruptīs montium verticibus effūsa, tremōrēs labantīs sōlī aliaque quae tumultuōsa pars rērum circā terrās movet, sine ratiōne, quamvīs subita sint, accidunt, sed suās et illa causās habent nōn minus quam quae aliēnīs locīs cōnspecta mīrāculō sunt, ut in mediīs flūctibus calentēs aquae et nova īnsulārum in vāstō exilientium marī spatia.

4 iam vērō sī quis observāverit nūdārī lītora pelagō in sē recēdente eādemque intrā exiguum tempus operīrī, crēdet caeca quādam volūtātiōne modo contrahī undās et intrōrsum agī, modo ērumpere et magnō cursū repetere sēdem suam, cum interim illae portiōnibus crēscunt et ad hōram ac diem subeunt ampliōrēs minōrēsque, prout illās lūnāre sīdus ēlicuit, ad cuius arbitrium ōceanus exundat. suō ista temporī reserventur, eō quidem magis quod tū nōn dubitās dē prōvidentiā sed quereris.

5 in grātiam tē redūcam cum dīs adversus optimōs optimīs. neque enim rērum nātūra patitur ut umquam bona bonīs noceant; inter bonōs virōs ac deōs amīcitia est conciliante virtūte. amīcitiam dīcō? immō etiam necessitūdō et similitūdō, quoniam quidem bonus tempore tantum ā deō differt, discipulus eius aemulātorque et vēra prōgeniēs, quam parēns ille magnificus, virtūtum nōn lēnis exāctor, sīcut sevērī patrēs, dūrius ēducat.

6 itaque cum vīderīs bonōs virōs acceptōsque dīs labōrāre sūdāre, per arduum ēscendere, malōs autem lascīvīre et voluptātibus fluere, cōgitā fīliōrum nōs modestia dēlectārī, vernulārum licentia, illōs disciplīna trīstiōrī continērī, hōrum alī audāciam. idem tibi dē deō liqueat: bonum vīrum in dēliciīs nōn habet, experītur indūrat, sibi illum parat.

[2] “quārē multa bonīs virīs adversa ēveniunt?” nihil accidere bonō virō malī potest: nōn miscentur contrāria. quemadmodum tot amnēs, tantum superne dēiectōrum imbrium, tanta medicātōrum vīs fontium nōn mūtant sapōrem maris, nē remittunt quidem, ita adversārum impetus rērum virī fortis nōn vertit animum: manet in statū et quicquid ēvenit in suum colōrem trahit; est enim omnibus externīs potentior.

2 nec hoc dīcō, nōn sentit illa, sed vincit, et aliōquī quiētus placidusque contrā incurrentia attollitur. omnia adversa exercitātiōnēs putat. quis autem, vir modo et ērēctus ad honesta, nōn est labōris appetēns iūstī et ad officia cum perīculō prōmptūs? cui nōn industriō ōtium poenā est?

3 āthlētās vidēmus, quibus vīrium cūra est, cum fortissimīs quibusque cōnflīgere et exigere ab iīs per quōs certāminī praeparantur ut tōtīs contrā ipsōs vīribus ūtantur; caedī sē vexārīque patiuntur et, sī nōn inveniunt singulōs parēs, plūribus simul obiciuntur.

4 marcet sine adversāriō virtūs: tunc appāret quanta sit quantumque polleat, cum quid possit patientia ostendit. sciās licet īdem virīs bonīs esse faciendum, ut dūra ac difficilia nōn reformīdent nec dē fātō querantur, quicquid accidit bonī cōnsulant, in bonum vertant; nōn quid sed quemadmodum ferās interest.

5 nōn vidēs quantō aliter patrēs, aliter mātrēs indulgeant? illī excitārī iubent līberōs ad studia obeunda mātūrē, fēriātīs quoque diēbus nōn patiuntur esse ōtiōsōs, et sūdōrem illīs et interdum lacrimās excutiunt; at mātrēs fovēre in sinū, continēre in umbrā volunt, numquam contrīstārī, numquam flēre, numquam labōrāre.

6 patrium deus habet adversus bonōs virōs animum et illōs fortiter amat et “operibus” inquit “dolōribus damnīs exagitentur, ut vērum colligant rōbur.” languent per inertiam sagīnāta nec labōre tantum sed mōtū et ipsō suī onere dēficiunt. nōn fert ūllum ictum illaesa fēlīcitās; at cui assidua fuit cum incommodīs suīs rixa, callum per iniūriās dūxit nec ūllī mālō cēdit, sed etiam sī cecidit dē genū pugnat.

7 mīrāris tū, sī deus ille bonōrum amantissimus, quī illōs quam optimōs esse atque excellentissimōs vult, fortūnam illīs cum quā exerceantur assignat? ego vērō nōn mīror, sī aliquandō impetum capiunt spectandī magnōs virōs colluctantīs cum aliquā calamitāte.

8 nōbīs interdum voluptātī est, sī adulēscēns cōnstantis animī irruentem feram vēnābulō excēpit, sī leōnis incursum interritus pertulit, tantōque hoc spectāculum est grātius quantō id honestior fēcit. nōn sunt ista quae possint deōrum in sē vultum convertere, puerīlia et hūmānae oblectāmenta levitātis:

9 ecce spectāculum dignum ad quod respiciat intentus operī suō deus, ecce pār deō dignum, vir fortis cum fortūna mala compositus, utique sī et prōvocāvit. nōn videō, inquam, quid habeat in terrīs Iuppiter pulchrius, sī eō convertere animum velit, quam ut spectet Catōnem iam partibus nōn semel frāctīs stantem nihilō minus inter ruīnās pūblicās rēctum.

10 “licet” inquit “omnia in ūnīus diciōnem concesserint, custōdiantur legiōnibus terrae, classibus maria, Caesariānus portās mīles obsideat, Catō quā exeat habet: ūnā manū lātam lībertātī viam faciet. ferrum istud, etiam cīvīlī bellō pūrum et innoxium, bonās tandem ac nōbilēs edet operās: lībertātem quam patriae nōn potuit Catōnī dabit. aggredere, anime, diū meditātum opus, ēripe tē rēbus hūmānīs. iam Petrēius et Iuba concucurrērunt iacentque alter alterīus manū caesī, fortis et ēgregia fātī conventiō, sed quae nōn deceat magnitūdinem nostram: tam turpe est Catōnī mortem ab ūllō petere quam vītam.”

11 liquet mihi cum magnō spectāsse gaudiō deōs, dum ille vir, ācerrimus sūī vindex, aliēnae salūtī cōnsulit et īnstruit discēdentium fugam, dum studia etiam nocte ultima tractat, dum gladium sacrō pectorī īnfīgit, dum vīscera spargit et illam sānctissimam animam indignamque quae ferrō contāminārētur manū ēdūcit.

12 inde crēdiderim fuisse parum certum et efficāx vulnus: nōn fuit dīs immortālibus satis spectāre Catōnem semel; retenta ac revocāta virtūs est ut in difficiliōre parte sē ostenderet; nōn enim tam magnō animō mors inītur quam repetitur. quidnī libenter spectārent alumnum suum tam clārō ac memorābilī exitū ēvādentem? mors illōs cōnsecrat quōrum exitum et quī timent laudant.

[3] sed iam prōcēdente ōrātiōne ostendam quam nōn sint quae videntur mala: nunc illud dīcō, ista quae tū vocās aspera, quae adversa et abōminanda, prīmum prō ipsīs esse quibus accidunt, deinde prō ūniversīs, quōrum maior dīs cūra quam singulōrum est, post hōc volentibus accidere ac dignōs malō esse sī nōlint. hīs adiciam fātō ista sīc īre et eādem lēge bonīs ēvenīre qua sunt bonī. persuādēbō deinde tibi nē umquam bonī virī misereāris; potest enim miser dīcī, nōn potest esse.

2 difficillimum ex omnibus quae prōposuī vidētur quod prīmum dīxī, prō ipsīs esse quibus ēveniunt ista quae horrēmus ac tremimus. “prō ipsīs est” inquis “in exilium prōicī, in egestātem dēdūcī, līberōs coniugem efferre, ignōminiā afficī, dēbilitārī?” sī mīrāris haec prō aliquō esse, mīrāberis quōsdam ferrō et igne cūrārī, nec minus famē ac sitī. sed sī cōgitāverīs tēcum remediī causā quibusdam et rādī ossa et legī et extrahī vēnās et quaedam amputārī membra quae sine tōtīus perniciē corporis haerēre nōn poterant, hoc quoque patiēris probārī tibi, quaedam incommoda prō iīs esse quibus accidunt, tam meherculēs quam quaedam quae laudantur atque appetuntur contrā eōs esse quōs dēlectāvērunt, simillima crūditātibus ēbrietātibusque et cēterīs quae necant per voluptātem.

3 inter multā magnificā Dēmētrī nostrī et haec vōx est, ā quā recēns sum; sonat adhūc et vibrat in auribus meīs: “nihil” inquit “mihi vidētur īnfēlīcius eō cui nihil umquam ēvenit adversī.” nōn licuit enim illī sē experīrī. vt ex vōtō illī flūxerint omnia, ut ante vōtum, male tamen dē illō dī iūdicāvērunt: indignus vīsus est ā quō vincerētur aliquandō fortūna, quae ignāvissimum quemque refūgit, quasi dīcat: “quid ergō? istum mihi adversārium assūmam? statim arma summittet; nōn opus est in illum tōta potentia mea, levī comminātiōne pellētur, nōn potest sustinēre vultum meum. alius circumspiciātur cum quō cōnferre possīmus manum: pudet congredī cum homine vincī parātō.

4 “ignōminiam iūdicat gladiātor cum īnferiōre compōnī et scit eum sine glōriā vincī quī sine perīculō vincitur. īdem facit fortūna: fortissimōs sibi parēs quaerit, quōsdam fastīdiō trānsit. contumācissimum quemque et rēctissimum aggreditur, adversus quem vim suam intendat: ignem experītur in Mūciō, paupertātem in Fabriciō, exilium in Rutiliō, tormenta in Rēgulō, venēnum in Sōcrate, mortem in Catōne. magnum exemplum nisi mala fortūna nōn invenit.

5 īnfēlīx est Mūcius quod dextrā ignēs hostium premit et ipse ā sē exigit errōris suī poenās, quod rēgem quem armāta manū nōn potuit exusta fugat? quid ergō? fēlīcior esset, sī in sinū amīcae fovēret manum?

6 īnfēlīx est Fabricius quod rūs suum, quantum ā rē pūblicā vacāvit, fodit? quod bellum tam cum Pyrrhō quam cum dīvitiīs gerit? quod ad focum cēnat illās ipsās rādīcēs et herbās quās in repūrgandō agrō triumphālis senex vulsit? quid ergō? fēlīcior esset, sī in ventrem suum longinquī lītoris piscēs et peregrīna aucupia congereret, sī conchȳliīs superī atque īnferī maris pigritiam stomachī nausiantis ērigeret, sī ingentī pōmōrum strue cingeret prīmae fōrmae ferās, captās multa caede vēnantium?

7 īnfēlīx est Rutilius quod quī illum damnāvērunt cau sam dicent omnibus saeculīs? quod aequiōre animō passus est sē patriae ēripī quam sibi exilium? quod Sullae dictātōrī sōlus aliquid negāvit et revocātus tantum nōn retrō cessit et longius fugit? “vīderint” inquit “istī quōs Rōmae dēprehendit fēlīcitās tua: videant largum in forō sanguinem et suprā Seruiliānum lacum (id enim prōscrīptiōnis Sullānae spoliārium est) senātōrum capita et passim vagantīs per urbem percussōrum gregēs et multa mīlia cīvium Rōmānōrum ūnō locō post fidem, immō per ipsam fidem trucīdāta; videant ista quī exulāre nōn possunt.”

8 quid ergō? fēlīx est L. sulla quod illī dēscendentī ad forum gladiō summovētur, quod capita sibi cōnsulārium vīrōrum patitur ostendī et pretium caedis per quaestōrem ac tabulās pūblicās numerat? et haec omnia facit ille, ille quī lēgem Cornēliam tulit.

9 veniāmus ad Rēgulum: quid illī fortūna nocuit quod illum documentum fideī, documentum patientiae fēcit? fīgunt cutem clāvī et quōcumque fatīgātum corpus reclīnāvit, vulnerī incumbit; in perpetuam vigiliam suspēnsa sunt lūmina: quantō plūs tormentī tantō plūs erit glōriae. vīs scīre quam nōn paeniteat hōc pretiō aestimāsse virtūtem? refīge illum et mitte in senātum: eandem sententiam dīcet.

10 fēlīciōrem ergō tū Maecēnātem putās, cui amōribus ānxiō et mōrōsae uxōris cotīdiāna repudia dēflentī somnus per symphōniārum cantum ex longinquō lene resonantium quaeritur? merō sē licet sōpiat et aquārum fragōribus āvocet et mīlle voluptātibus mentem ānxiam fallat, tam vigilābit in plūmā quam ille in cruce; sed illī sōlācium est prō honestō dūra tolerāre et ad causam ā patientiā respicit, hunc voluptātibus marcidum et fēlīcitātē nimia labōrantem magis iīs quae patitur vexat causa patiendī.

11 nōn ūsque eō in possessiōnem generis hūmānī vitia vēnērunt ut dubium sit an ēlēctiōne fātī data plūrēs nāscī Rēgulī quam Maecēnātēs velint; aut sī quis fuerit quī audeat dīcere Maecēnātem sē quam Rēgulum nāscī māluisse, idem iste, taceat licet, nāscī sē Terentiam māluit.

12 male tractātum Sōcratem iūdicās quod illam pōtiōnem pūblicē mixtam nōn aliter quam medicāmentum immortālitātis obdūxit et dē morte disputāvit ūsque ad ipsam? male cum illō āctum est quod gelātus est sanguis ac paulātim frīgore inductō vēnārum vigor cōnstitit?

13 quantō magis huic invidendum est quam illīs quibus gemma ministrātur, quibus exolētus omnia patī doctus exsectae virīlitātis aut dubiae suspēnsam aurō nivem dīluit! Hī quicquid bibērunt vomitū remētientur trīstēs et bīlem suam regustantēs, at ille venēnum laetus et libēns hauriet.

14 quod ad Catōnem pertinet, satis dictum est, summamque illī fēlīcitātem contigisse cōnsēnsus hominum fatēbitur, quem sibi rērum nātūra dēlēgit cum quō metuenda collīderet. “inimīcitiae potentium gravēs sunt: oppōnātur simul Pompeiō, Caesarī, Crassō. grave est ā dēteriōribus honōre anteīrī: Vatīniō postfērātur. grave est cīvīlibus bellīs interesse: tōtō terrārum orbe prō causā bonā tam īnfēlīciter quam pertināciter mīlitet. grave est manūs sibi afferre: faciat. quid per haec cōnsequar? ut omnēs sciant nōn esse haec mala quibus ego dignum Catōnem putāvī.”

[4] prosperae rēs et in plēbem ac vīlia ingenia dēveniunt; at calamitātēs terrōrēsque mortālium sub iugum mittereproprium magnī vīrī est. semper vērō esse fēlīcem et sine morsū animī trānsīre vītam ignōrāre est rērum nātūrae alteram partem.

2 magnus vir es: sed unde sciō, sī tibi fortūna nōn dat facultātem exhibendae virtūtis? dēscendistī ad Olympiā, sed nēmō praeter tē: corōnam habēs, victōriam nōn habēs; nōn grātulor tamquam virō fortī, sed tamquam cōnsulātum praetūramve adeptō: honōrē auctus es.

3 idem dīcere et bonō virō possum, sī illī nūllam occāsiōnem difficilior cāsus dedit in quā [ūna] vim animī suī ostenderet: “miserum tē iūdicō, quod numquam fuistī miser. trānsistī sine adversāriō vītam; nēmō sciet quid potuerīs, nē tū quidem ipse.” opus est enim ad nōtitiam suī experīmentō; quid quisque posset nisi temptandō nōn didicit. itaque quīdam ipsī ultrō sē cessantibus malīs optulērunt et virtūtī itūrae in obscūrum occāsiōnem per quam ēnitēsceret quaesiērunt.

4 gaudent, inquam, magnī virī aliquandō rebusaduersīs, nōn aliter quam fortēs mīlitēs bellō; Triumphum ego murmillōnem sub Ti. Caesare dē rāritāte mūnerum audīvī querentem: “quam bella” inquit “aetās perit!” avida est perīculī virtūs et quō tendat, nōn quid passūra sit cōgitat, quoniam etiam quod passūra est glōriae pars est. mīlitārēs virī glōriantur vulneribus, laetī fluentem meliōrī cāsū sanguinem ostentant: idem licet fēcerint quī integrī revertuntur ex aciē, magis spectātur quī saucius redit.

5 ipsīs, inquam, deus cōnsulit quōs esse quam honestissimōs cupit, quotiēns illīs māteriam praebet aliquid animōsē fortiterque faciendī, ad quam rem opus est aliquā rērum difficultāte: gubernātōrem in tempestāte, in aciē mīlitem intellegās. vndē possum scīre quantum adversus paupertātem tibi animī sit, sī dīvitiīs diffluīs? vndē possum scīre quantum adversus ignōminiam et īnfāmiam odiumque populāre cōnstantiae habeās, sī inter plausūs senēscis, sī tē inexpugnābilis et inclīnātiōne quādam mentium prōnus favor sequitur? vndē sciō quam aequō animō lātūrus sīs orbitātem, sī quōscumque sustulistī vidēs? audīvī tē, cum aliōs cōnsōlārēris: tunc cōnspexissem, sī tē ipse cōnsōlātus essēs, sī tē ipse dolēre vetuissēs.

6 nōlīte, obsecrō vōs, expavēscere ista quae dī immortālēs velut stimulōs admovent animīs: calamitās virtūtis occāsiō est. illōs meritō quis dīxerit miserōs quī nimia fēlīcitātē torpēscunt, quōs velut in marī lentō tranquillitās iners dētinet: quicquid illīs incīderit, novum veniet.

7 magis urgent saeva inexpertōs, grave est tenerae cervīcī iugum; ad suspīciōnem vulneris tīrō pallēscit, audācter veterānus cruōrem suum spectat, quī scit sē saepe vīcisse post sanguinem. hōs itaque deus quōs probat, quōs amat, indūrat recognōscit exercet; eōs autem quibus indulgēre vidētur, quibus parcere, mollēs ventūrīs malīs servat. errātis enim sī quem iūdicātis exceptum: veniet et ad illum diū felicem suā portiō; quisquis vidētur dīmissus esse dilātus est.

8 quārē deus optimum quemque aut malā valētūdine aut lūctū aut aliīs incommodīs afficit? quia in castrīs quoque perīculōsa fortissimīs imperantur: dux lēctissimōs mittit quī nocturnīs hostēs aggrediantur īnsidiīs aut explōrent iter aut praesidium locō dēiciant. nēmō eōrum quī exeunt dīcit “male dē mē imperātor meruit”, sed “bene iūdicāvit”. īdem dīcant quīcumque iubentur patī timidīs ignāvīsque flēbilia: “dignī vīsī sumus deō in quibus experīrētur quantum hūmānā nātūrā posset patī.”

9 fugitē dēliciās, fugitē ēnervantem fēlīcitātem quā animī permadēscunt et, nisi aliquid intervenit quod hūmānae sortis admoneat, marcent velut perpetuā ēbrietāte sōpītī. quem speculāria semper ab afflātū vindicāvērunt, cuius pedes inter fōmenta subinde mūtāta tepuērunt, cuius cēnātiōnēs subditus et parietibus circumfūsus calor temperāvit, hunc levis aura nōn sine perīculō stringet.

10 cum omnia quae excessērunt modum noceant, perīculōsissima fēlīcitātis intemperantia est: movet cerebrum, in vānās mentem imāginēs ēvocat, multum inter falsum ac vērum mediae cālīginis fundit. quidnī satius sit perpetuam īnfēlīcitātem advocātā virtūte sustinēre quam īnfīnītīs atque immodicīs bonīs rumpī? lēnior ieiūniō mors est, crūditāte dissiliunt.

11 hanc itaque ratiōnem dī sequuntur in bonīs virīs quam in discipulīs suīs praeceptōrēs, quī plūs labōris ab iīs exigunt in quibus certior spēs est. numquid tū invīsōs esse Lacedaemoniīs līberōs suōs crēdis, quōrum experiuntur indolem pūblicē verberibus admōtīs? ipsī illōs patrēs adhortantur ut ictus flagellōrum fortiter perferant, et lacerōs ac sēmianimēs rogant, persevērent vulnera praebēre vulneribus.

12 quid mīrum, sī dūrē generōsōs spīritūs deus temptat? numquam virtūtis molle documentum est. verberat nōs et lacerat fortūna: patiāmur. nōn est saevitia, certāmen est, quod quō saepius adierīmus, fortiōrēs erimus: solidissima corporis pars est quam frequēns ūsus agitāvit. praebendī fortūnae sumus, ut contrā illam ab ipsā dūrēmur: paulātim nōs sibi parēs faciet, contemptum perīculōrum assiduitās perīclitandī dabit.

13 sīc sunt nauticīs corpora ferendō marī dūra, agricolīs manūs trītae, ad excutienda tēla mīlitārēs lacertī valent, agilia sunt membra cursōribus: id in quoque solidissimum est quod exercuit. ad contemnendam patientiam malōrum animus patientia pervenit; quae quid in nōbīs efficere possit sciēs, sī aspexerīs quantum nātiōnibus nūdīs et inopiā fortiōribus labor praestet.

14 omnēs cōnsīderā gentēs in quibus Rōmāna pāx dēsinit, Germānōs dīcō et quicquid circā Histrum vagārum gentium occursat: perpetuā illōs hiems, trīste caelum premit, malignē sōlum sterile sustentat; imbrem culmō aut fronde dēfendunt, super dūrātā glaciē stāgna persultant, in alimentum ferās captant.

15 miserī tibi videntur? nihil miserum est quod in nātūram cōnsuētūdō perdūxit; paulātim enim voluptātī sunt quae necessitāte coepērunt. nūlla illīs domicilia nūllaeque sēdēs sunt nisi quās lassitūdō in diem posuit; vīlis et hīc quaerendus manū vīctus, horrenda inīquitās caelī, intēcta corpora: hoc quod tibi calamitās vidētur tot gentium vīta est.

16 quid mīrāris bonōs virōs, ut cōnfirmentur, concutī? nōn est arbor solida nec fortis nisi in quam frequēns ventus incursat; ipsa enim vexātiōne cōnstringitur et rādīcēs certius fīgit: fragilēs sunt quae in aprīcā valle crēvērunt. prō ipsīs ergō bonīs virīs est, ut esse interritī possint, multum inter formīdolōsā versārī et aequō animō ferre quae nōn sunt mala nisi male sustinentī.

[5] adice nunc quod prō omnibus est optimum quemque, ut ita dīcam, mīlitāre et edere operās. hoc est prōpositum deō quod sapientī virō, ostendere haec quae vulgus appetit, quae reformīdat, nec bona esse nec mala; appārēbit autem bona esse, sī illa nōn nisi bonīs virīs tribuerit, et mala esse, sī tantum malīs irrogāverit.

2 dētestābilis erit caecitās, sī nēmō oculōs perdiderit nisi cui ēruendī sunt; itaque careant lūce Appius et Metellus. nōn sunt dīvitiae bonum; itaque habeat illās et Elius lēnō, ut hominēs pecūniam, cum in templīs cōnsecrāverint, videant et in fornice. nūllō modo magis potest deus concupīta trādūcere quam sī illa ad turpissimōs dēfert, ab optimīs abigit.

3 “at inīquum est vīrum bonum dēbilitārī aut cōnfīgī aut alligārī, malōs integrīs corporibus solūtōs ac dēlicātōs incēdere.” quid porrō? nōn est inīquum fortēs virōs arma sūmere et in castrīs pernoctāre et prō vāllō obligātīs stāre vulneribus, interim in urbe sēcūrōs esse praecīsōs et professōs impudīcitiam? quid porrō? nōn est inīquum nōbilissimās virginēs ad sacra faciendā noctibus excitārī, altissimō somnō inquinātās fruī?

4 labor optimōs citat: senātus per tōtum diem saepe cōnsulitur, cum illō tempore vīlissimus quisque aut in campō ōtium suum oblectet aut in popīnā lateat aut tempus in aliquō circulō terat. idem in hāc magnā rē pūblica fit: bonī virī labōrant, impendunt, impenduntur, et volentēs quidem; nōn trahuntur ā fortūnā, sequuntur illam et aequant gradūs; sī scīssent, antecessissent.

5 hanc quoque animōsam Dēmētrī fortissimī vīrī vōcem audīsse mē meminī: “hoc ūnum” inquit “dē vōbīs, dī immortālēs, querī possum, quod nōn ante mihi notam voluntātem vestram fēcistis; prior enim ad ista vēnissem ad quae nunc vocātus adsum. vultis līberōs sūmere? uobisillōs sustulī. vultis aliquam partem corporis? sūmite: nōn magnam rem prōmittō, cito tōtum relinquam. vultis spīritum? quidnī nūllam moram faciam quō minus recipiātis quod dedistī? ā volente ferētis quicquid petierītis. quid ergō est? māluissem offerre quam trādere. quid opus fuit auferre? accipere potuistis; sed nē nunc quidem auferētis, quia nihil ēripitur nisi retinentī.”

6 nihil cōgor, nihil patior invītus, nec serviō deō sed assentior, eō quidem magis quod sciō omnia certa et in aeternum dicta lēge dēcurrere.

7 fāta nōs dūcunt et quantum cuique temporis restat prīma nāscentium hōra disposuit. causa pendet ex causā, prīvāta ac pūblica longus ōrdō rērum trahit: ideō fortiter omne patiendum est quia nōn, ut putāmus, incīdunt cūncta sed veniunt. ōlim cōnstitūtum est quid gaudeās, quid fleās, et quamvīs magnā videātur varietāte singulōrum vītā distinguī, summā in ūnum venit: accipimus peritūra peritūrī.

8 quid itaque indignāmur? quid querimur? ad hōc parātī sumus. vtātur ut vult suīs nātūra corporibus: nōs laetī ad omnia et fortēs cōgitēmus nihil perīre dē nostrō. quid est bonī virī? praebēre sē fātō. grande sōlācium est cum ūniversō rapī; quicquid est quod nōs sīc vīvere, sīc morī iussit, eādem necessitāte et deōs alligat. irrevocābilis hūmānā pariter ac dīvīnā cursus vehit: ille ipse omnium conditor et rēctor scrīpsit quidem fāta, sed sequitur; semper pāret, semel iussit.

9 “quārē tamen deus tam inīquus in distribūtiōne fātī fuit ut bonīs virīs paupertātem et vulnera et acerba fūnera ascrīberet?” nōn potest artifex mūtāre māteriam: ~hoc passa est~. quaedam sēparārī ā quibusdam nōn possunt, cohaerent, indīvidua sunt. languida ingenia et in somnum itūrā aut in vigiliam somnō simillimam inertibus nectuntur elementīs: ut efficiātur vir cum cūrā dīcendus, fortiōre fātō opus est. nōn erit illī plānum iter: sūrsum oportet ac deorsum eat, fluctuētur ac nāvigium in turbidō regat. contrā fortūnam illī tenendus est cursus; multa accident dūra, aspera, sed quae molliat et complānet ipse. ignis aurum probat, miseria fortēs virōs.

10 vidē quam altē ēscendere dēbeat virtūs: sciēs illī nōn per sēcūrā vādendum.

11 haec cum audīsset ille generōsus adulēscēns, “placet” inquit “via, ēscendō; est tantī per istā īre cāsūrō.” nōn dēsinit ācrem animum metū territāre:

[6] “quārē tamen bonīs virīs patitur aliquid malī deus fierī?” ille vērō nōn patitur. omnia mala ab illīs remōvit, scelera et flāgitia et cōgitātiōnēs improbās et avida cōnsilia et libīdinem caecam et aliēnō imminentem avāritiam; ipsōs tuētur ac vindicat: numquid hoc quoque aliquis ā deō exigit, ut bonōrum virōrum etiam sarcinās servet? remittunt ipsī hanc deō cūram: externa contemnunt.

2 dēmocritus dīvitiās prōiēcit, onus illās bonae mentis exīstimāns: quid ergō mīrāris, sī id deus bonō virō accidere patitur quod vir bonus aliquandō vult sibi accidere? fīliōs āmittunt virī bonī: quidnī, cum aliquandō et occīdant? in exilium mittuntur: quidnī, cum aliquandō ipsī patriam nōn repetītūrī relinquant? occīduntur: quidnī, cum aliquandō ipsī sibi manūs afferant?

3 quārē quaedam dūra patiuntur? ut aliōs patī doceant; nātī sunt in exemplar. putā itaque deum dīcere: “quid habētis quod dē mē querī possītis, vōs quibus rēcta placuērunt? aliīs bona falsa circumdēdī et animōs inānēs velut longō fallācīque somniō lūsī: aurō illōs et argentō et ebore adōrnāvī, intus bonī nihil est.

4 istī quōs prō felicibus aspicis, sī nōn qua occurrunt sed qua latent vīderīs, miserī sunt, sordidī turpēs, ad similitūdinem parietum suōrum extrīnsecus cultī; nōn est ista solida et sincēra fēlīcitās: crusta est et quidem tenuis. itaque dum illīs licet stāre et ad arbitrium suum ostendī, nitent et impōnunt; cum aliquid incīdit quod disturbet ac dētegat, tunc apparet quantum altae ac vērae foeditātis aliēnus splendor absconderit.

5 vōbīs dedī bona certa mānsūra, quantō magis versāverit aliquis et undique īnspexerit, meliōra maiōraque; permīsī vōbīs metuenda contemnere, cupiditātēs fastīdīre; nōn fulgētis extrīnsecus, bona vestra intrōrsus obversa sunt. sīc mundus exteriōra contempsit spectāculō suī laetus. intus omne posuī bonum; nōn egēre fēlīcitātē fēlīcitās vestra est.

6 ‘at multa incīdunt trīstia horrenda, dūra tolerātū.’ quia nōn poteram vōs istīs subdūcere, animōs vestrōs adversus omnia armāvī: ferte fortiter. hoc est quō deum antecēdātis: ille extrā patientiam malōrum est, vōs suprā patientiam. contemnite paupertātem: nēmō tam pauper vīvit quam nātus est. contemnite dolōrem: aut solvētur aut solvet. contemnite mortem: quae vōs aut fīnit aut trānsfert. contemnite fortūnam: nūllum illī tēlum quō ferīret animum dedī.

7 ante omnia cavī nē quis vōs tenēret invītōs; patet exitus: sī pugnāre nōn vultis, licet fugere. ideō ex omnibus rēbus quās esse vōbīs necessāriās volvī nihil fēcī facilius quam morī. prōnō animam locō posuī: ~trahitur~ adtendite modo et vidēbitis quam brevis ad lībertātem et quam expedīta dūcat via. nōn tam longās in exitū vōbīs quam intrantibus morās posuī; aliōquī magnum in vōs rēgnum fortūna tenuisset, sī homō tam tardē morerētur quam nāscitur.

8 omne tempus, omnīs vōs locus doceat quam facile sit renūntiāre nātūrae et mūnus illī suum impingere; inter ipsa altāria et sollemnēs sacrificantium rītūs, dum optātur vīta, mortem condiscite. corpora opīma taurōrum exiguō concidunt vulnere et magnārum vīrium animālia hūmānae manus ictus impellit; tenuī ferrō commissūra cervīcis abrumpitur, et cum articulus ille quī caput collumque committit incīsus est, tanta illa mōlēs corruit.

9 nōn in altō latet spīritus nec utique ferrō ēruendus est; nōn sunt vulnere penitus impressō scrūtanda praecordia: in proximō mors est. nōn certum ad hōs ictūs dēstināvī locum: quācumque vīs pervium est. ipsum illud quod vocātur morī, quō anima discēdit ā corpore, brevius est quam ut sentīrī tanta vēlōcitās possit: sīve faucēs nōdus ēlīsit, sīve spīrāmentum aquā praeclūsit, sīve in caput lāpsōs subiacentīs sōlī dūritia comminuit, sīve haustus ignis cursum animae remeantis interscidit, quicquid est, properat. ecquid ērubēscitis? quod tam cito fit timētis diū!”