The arrival of Magna Mater in Rome (1–58)

hostis ut Ausoniīs dēcēderet advena terrīs,

fātidicae fuerant ōrācula prīsca Sibyllae

caelicolum Phrygiā genetrīcem sēde petītam

Lāomedontēae sacrandam moenibus urbis;

advectum exciperet nūmen quī lēctus ab omnī

conciliō patrum praesentis dēgeret aevī

optimus. ēn nōmen melius maiusque triumphīs!

iamque petīta aderat Latiā portante Cybēbē

puppe, atque ante omnēs magnō cēdente senātū

obvius accītīs properābat Scīpiŏ sacrīs,

quī genitus patruō ductōris ad Āfrica bella

tunc lēctī multā fulgēbat imāgine avōrum.

isque ubi longinquō venientia nūmina pontō

accēpit supplex palmīs Tuscīque sonōra

Thybridis addūxit sublīmis ad ōstia puppim,

fēmineae tum deinde manūs subiēre, per amnem

quae traherent celsam religātīs fūnibus alnum.

circum argūta cavīs tinnītibus aera, simulque

certābant raucō resonantia tympana pulsū

sēmivirīque chorī, geminō quī Dindyma monte

casta colunt, quī Dictaeō bacchantur in antrō,

quīque Īdaea iuga et lūcōs nōvēre silentēs.

hōs inter fremitūs ac laetō vōta tumultū

substitit adductīs renuēns prōcēdere vinclīs

sacra ratis subitīsque vadīs immōbilis haesit.

tum puppe ē mediā magnō clāmōre sacerdōs:

parcite pollūtīs contingere vincula palmīs

et procul hinc, moneō, procul hinc, quaecumque profānae,

ferte gradūs nec vōs castō miscēte labōrī,

dum satis est monuisse deae. quod qua pudīcā

mente valet, qua illaesī sibi corporis astat

cōnscia, vel sōlā subeat pia mūnera dextrā.”

hīc prīscā dūcēns Clausōrum ab orīgine nōmen

Claudia nōn aequā populī male crēdita fāmā

in puppim versīs palmīsque oculīsque profātur:

caelicolum genetrīx, nūmen quod nūmina nōbīs

cūncta creās, cuius prōlēs terramque fretumque

sīderaque et mānēs rēgnōrum sorte gubernant,

nostrum nūllō violātum est crīmine corpus,

testis, dīva, venī et facilī absolve carīnā.”

tum sēcūra capit fūnem, fremitusque leōnum

audīrī vīsus subitō, et graviōra per aurās

nūllā pulsa manū sonuērunt tympana dīvae.

fertur prōna ratis (ventōs impellere crēdās)

contrāque adversās dūcentem praevenit undās.

extemplō maior cūnctīs spēs pectora mulcet

fīnem armīs tandem fīnemque venīre perīclīs.

ipse alacer Siculā discēdēns Scīpiŏ terrā

abscondit lātē prōpulsīs puppibus aequor,

cui nūmen pelagī plācāverat hostia taurus,

iactaque caeruleīs innābant flūctibus exta.

tunc ā sēde deum pūrumque per aethera lāpsae

armigerae Iovis ante oculōs coepēre volucrēs

aequoreās mōnstrāre viās ac dūcere classem;

augurium clangor laetum dabat. inde secūtī

tantum praegressōs liquidā sub nūbe volātūs

quantum nōn frūstrā speculantum lūmina servant,

lītora Agēnoreae tenuērunt perfida terrae.

Syphax (59–145)

nec sēgnis tantā in met veniente procellā

Āfrica terribilem magnō sub nōmine mōlem

rēgis opēs contrā et Massȳla parāverat arma;

spēsque Syphāx Libycīs ūna et Laurentibus ūnus

terror erat. campōs pariter vallēsque refūsās

lītoraque implērat nūllō decorāre tapēte

cornipedem Nomas assuētus, dēnsaeque per aurās

condēbant iaculīs strīdentibus aethera nūbēs.

immemor hic dextraeque datae iūnctīque per ārās

foederis et mēnsās testēs atque hospita iūra

fāsque fidemque simul prāvō mūtātus amōre

rūperat atque torōs rēgnī mercēde parārat.

virgō erat eximia speciē clārōque parente,

Hasdrubalis prōlēs; thalamīs quam cēpit ut altīs,

ceu face succēnsus prīmā taedāque iugālī

vertit opēs gener ad Poenōs, Latiaeque solūtō

foedere amīcitiae dōtālia trānstulit arma.

sed nōn Ausoniō cūrārum extrēma Syphācem

ductōrī monuisse fuit, missīque minantur:

stet rēgnō, reputet superōs, pacta hospita servet;

longē coniugia ac longē Tyriōs Hymenaeōs

inter Dardaniās aciēs fore. sanguine quippe,

renuat, blandō nimium facilīque marītō

stātūra obsequia et thalamī flagrantis amōrēs.

sīc Latius permixta minīs, sed cassa, monēbat

ductor; nam surdās coniūnx obstrūxerat aurēs.

ergō asper monitīs frūstrā nītentibus ēnsēs

advocat et castās pollūtī foederis ārās

testātus variā Mārtem movet impiger arte.

castra levī calamō cannāque intēcta palūstrī,

quālia Maurus amat dispersa mapālia pāstor,

aggreditur fūrtum armōrum tūtantibus umbrīs

ac tacitā spargit cēlāta incendia nocte.

inde ubi collēctī rapidam diffundere pestem

coepērunt ignēs et per pinguia magnō

pābula ferre sonō, clārē exspatiantur in aurās

et fūmōs volucrī prōpellunt lūmine flammae.

it tōtīs inimīca luēs cum turbine castrīs,

atque alimenta vorat strepitū Vulcānus anhēlō

ārida, et ex omnī mānant incendia tēctō.

sentītur plērīsque priusquam cernitur ignis

excītis somnō, multōrumque ōra vocantum

auxilium invādunt flammae. fluit undique victor

Mulciber et rapidīs amplexibus arma virōsque

corripit; exundat pestis, sēmustaque castra

albentī volitant per nūbila summa favīllā.

ipsius ingentī rēgis tentōria saltū

lūgubre increpitāns lātē circumvolat ārdor

hausissetque virum, intrepidus clāde satelles

ē somnō ac strātīs rapuisset multa precantem.

vērum ubi mox iūnctō sociārant aggere vīrēs

Massȳlus Tyriusque ducēs, accītaque rēgnō

lēnierat pūbēs īnfaustae vulnera noctis,

īra pudorque dabant et coniūnx, tertius ignis,

immānēs animōs, afflātaque barbarus ōra

castrōrum flammīs et vēlāmine nūllō

vix inter trepidās ēreptum ex hoste catervās

frendēbat minitāns; sed enim nōn lūce Syphācem

nec clārō potuisse diē nec sōle tuente

ā quōquam vincī. iactārat tālia vēcors,

sed iam claudēbat flātūs nec plūra sinēbat

Atropos et tumidae properābat stāmina linguae.

namque ubi prōsiluit castrīs ceu turbidus amnis

quī silvās ac saxa trahēns per dēvia praeceps

volvitur et rīpās spūmantī gurgite laxat,

ante omnēs praevectus equō trahit agmina vōce.

contrā gnāva manus Rutulī celsusque ruēbat

vīsō rēge procul raptīs exercitus armīs,

ac sibi quisque: “vidēsne? vidēs ut in agmine prīmō

Massȳlus volitet dēposcēns proelia rēctor?

fac nostrum hoc, mea dextra, decus. violāvit et ārās

caelicolum et castī ductōris foedera rūpit.

sit satis hunc castrīs semel effūgisse cremātīs.”

sīc cum tacitī, et certātim spīcula fundunt.

prīma in cornipedis sēdit spīrantibus ignem

nāribus hasta volāns ērēxitque ōre cruentō

quadrupedem ēlātīs pulsantem calcibus aurās;

corruit asper equus cōnfīxaque cuspide membra

hūc illūc iactāns rēctōrem prōdidit hostī.

invādunt vānumque fugae atque attollere fūsōs

annītentem artūs revocātō ā vulnere tēlō

corripiunt. tum vincla virō manicaeque pudenda

addita et (exemplum nōn umquam fīdere laetīs)

scēptriferās artā palmās vīnxēre catēnā.

dūcitur ex altō dēiectus culmine rēgnī,

quī modo sub pedibus terrās et scēptra patēnsque

lītora ad Ōceanī sub nūtū vīderat aequor.

prōstrātīs opibus rēgnī, Phoenissa metuntur

agmina et invīsus Mārtī nōtusque fugārum

vertit terga citus damnātīs Hasdrubal ausīs.

Hannibal recalled (149–291)

stābat Carthāgō truncātīs undique membrīs

ūnī innīxa virō, tantōque fragōre ruentem

Hannibal absentī retinēbat nōmine mōlem.

id reliquum fessōs opis auxiliīque ciēre

rērum extrēma iubent; hūc cōnfūgēre paventēs,

postquam superum dēsertōs nūmine cernunt.

nec mora; prōpulsā sulcant vada salsa carīnā

quī revocent patriaeque ferant mandāta monentis,

lentus nūllās videat Carthāginis arcēs.

quārta Aurōra ratem Daunī dēvēxerat ōrās,

et fera ductōris turbābant somnia mentem.

namque gravis cūrīs carpit dum nocte quiētem,

cernere Flāminium Gracchumque et cernere Paulum

vīsus erat simul adversōs mucrōnibus in

dēstrictīs ruere atque Italā dēpellere terrā,

omnisque ā Cannīs Thrasymennīque omnis ab undīs

in pontum impellēns umbrārum exercitus ībat;

ipse fugam cupiēns nōtās ēvādere ad Alpēs

quaerēbat terraeque ulnīs amplexus utrīsque

haerēbat Latiae, dōnec vīs saeva profundō

trūderet et rapidīs daret asportāre procellīs.

hīs aegrum vīsīs adeunt mandāta ferentēs

lēgātī patriaeque extrēma perīcula pandunt:

Massȳla ut ruerint arma, ut cervīce catēnās

rēgnātor tulerit Libyae lētōque negātō

servētur nova pompa Iovī, Carthāgŏ labōret

ut trepidī Hasdrubalis, quī rērum agitārit habēnās,

nōn ūnā concussa fugā; trīste profātū

vīdisse, ārdērent cum bīna in nocte silentī

castra et lūcēret scelerātīs Āfrica flammīs;

praerapidum iuvenem minitārī, Bruttia servet

lītora dum Poenus, dēstrūctūrum ignibus ātrīs

in quam referat patriam suaque incluta facta.

haec postquam dicta et cāsūs patuēre metūsque,

effundunt lacrimās dextramque ut nūmen adōrant.

audīvit torvō obtūtū dēfīxus et aegrā

expendit tacitē cūrā cum ipse volūtāns

an tantī Carthāgŏ foret. sīc deinde profātur:

ō dīrum exitium mortālibus! ō nihil umquam

crēscere nec magnās patiēns exsurgere laudēs

invidia! ēversam iam prīdem exscindere Rōmam

atque aequāsse solō potuī, trādūcere captam

servītum gentem Latiōque impōnere lēgēs.

dum sūmptūs dumque arma ducī fessōsque secundīs

summissō tīrōne negant recreāre maniplōs,

dumque etiam Cerere et vīctū fraudāsse cohortēs

Hannōnī placet, induitur tōta Āfrica flammīs,

pulsat Agēnoreās Rhoetēia lancea portās.

nunc patriae decus et patriae nunc Hannibal ūnus

subsidium, nunc in nostrā spēs ultima dextrā.

vertentur signa, ut patrēs statuēre; simulque

et patriae mūrōs et servābimus, Hannōn.”

haec ubi dētonuit, celsās ē lītore puppēs

prōpellit multumque gemēns movet aequore classem.

nōn terga est ausus cēdentum invādere quisquam,

nōn revocāre virum; cūnctīs praestāre videntur,

quod sponte abscēdat, superī, tandemque resolvat

Ausoniam. ventōs optant, et lītora ab hoste

nūda vidēre sat est, ceu flāmina comprimit Auster

cum fera et abscēdēns reddit mare, nāvita parcō

intereā vōtō nōn aurās poscit amīcās,

contentus caruisse Notō, pācemque quiētam

prō facilī cursū reputat salis. omnis in altum

Sīdonius vīsus converterat undique mīles;

ductor dēfīxōs Italā tellūre tenēbat

intentus vultūs, mānantēsque ōra rigābant

per tacitum lacrimae, et suspīria crēbra ciēbat,

haud secus ac patriam pulsus dulcēsque penātēs

linqueret et trīstēs exul traherētur in ōrās.

ut vērō affūsīs puppēs prōcēdere ventīs

et sēnsim coepēre procul subsīdere montēs

nūllaque iam Hesperia et nusquam iam Daunia tellūs,

hic cum īnfrendēns: “mentisne ego compos et hōc nunc

indignus reditū, quī met fīnibus umquam

āmōrim Ausoniae? flagrāsset subdita taedīs

Carthāgō et potius cecidisset nōmen Elissae.

quid? tunc sat compos, quī nōn ārdentia tēla

ā Cannīs in templa tulī Tarpeia Iovemque

dētrāxī soliō? sparsissem incendia montēs

per septem bellō vacuōs gentīque superbae

Īliacum exitium et proavōrum fāta dedissem.

cūr porrō haec angant? nunc, nunc invādere ferrō

quis prohibet rūrsumque ad moenia tendere gressūs?

ībō et castrōrum relegēns monumenta meōrum,

quā via nōta vocat, remeābō Aniēnis ad undās.

flectite in Ītaliam prōrās, āvertite classem.

faxō ut vallātā revocētur Scīpiŏ Rōmā.”

tālibus ārdentem furiīs Neptūnus ut altō

prōspexit vertīque ratēs ad lītora vīdit,

quassāns caeruleum genitor caput aequora fundō

ēruit et tumidum movet ultrā lītora pontum.

extemplō ventōs imbrēsque et rūpe procellās

concitat Aeoliās ac nūbibus aethera condit.

tum penitus tēlō mōlītus rēgna tridentī

intima, ab occāsū Tēthȳn impellit et ortū

ac tōtum Ōceanī turbat caput. aequora surgunt

spūmea et illīsū scopulus tremit omnis aquārum.

prīmus attollēns Nasamōnum sēdibus Auster

nūdāvit Syrtim corrēptā nūbilus undā;

īnsequitur sublīme ferēns nigrantibus ālīs

abruptum Boreās pontī latus; intonat āter

discordī flātū et partem rapit aequoris Eurus.

hinc ruptī reboāre polī atque hinc crēbra micāre

fulmina et in classem ruere implācābile caelum.

cōnsēnsēre ignēs nimbīque et flūctus et īra

ventōrum, noctemque fretō imposuēre tenebrae.

ecce intorta Notō veniēnsque ā puppe procella

antemnae immūgitstrīdorque immīte rudentum

sībilatac similem montī nigrante profundō

ductōris frangit super ōra trementia flūctum.

exclāmat volvēns oculōs caelōque fretōque:

fēlīx, ō frāter, dīvīsque aequāte cadendō,

Hasdrubal! ēgregium fortis cui dextera in armīs

pugnantī peperit lētum, et cui Fāta dedēre

Ausoniam extrēmō tellūrem apprēndere morsū.

at mihi Cannārum campīs, ubi Paulus, ubi illae

ēgregiae occubuēre animae, dīmittere vītam

nōn licitum vel, cum ferrem in Capitōlia flammās,

Tarpeiō Iovis ad mānēs dēscendere tēlō.”

tālia dum maeret, dīversīs flātibus ācta

in geminum ruit unda latus puppimque sub ātrīs

aequoris aggeribus tenuit ceu turbine mersam;

mox nigrīs altē pulsa exundantis harēnae

verticibus ratis aetheriās remeāvit ad aurās

et flūctūs suprā ventō lībrante pependit.

at geminās Notus in scopulōs atque horrida saxa

dūrā sorte rapitmiserandum et trīstebirēmēs;

increpuēre ictū prōrae, tum mūrice acūtō

dissiliēns sonuit ruptā compāge carīna.

hīc varia ante oculōs faciēs: natat aequore tōtō

arma inter galeāsque virum cristāsque rubentēs

flōrentis Capuae gāza et sēposta triumphō

Laurēns praeda ducis, tripodēs mēnsaeque deōrum

cultaque nēquīquam miserīs simulācra Latīnīs,

cum Venus ēmōtī faciē conterrita pontī

tālibus alloquitur rēgem maris: “hoc satis īrae

intereā, genitor, satis ad maiōra minārum;

cētera parce, precor, pelagō, tollat acerba

hoc Carthāgŏ decus, nūllō superābile bellō

prōgenuisse caput nostrōsque in fūnera Poenī

Aeneadās undīs tōtōque eguisse profundō.”

sīc Venus, et tumidī cōnsīdunt gurgite flūctūs

obviaque adversīs prōpellunt agmina castrīs.

*    *    *

Hannibal exhorts his soldiers (292–340)

dux vetus armōrum scītusque accendere corda

laudibus igniferō mentēs furiābat in īram

hortātū decorisque ūrēbat pectora flammīs:

mihi Flāminiī portās rōrantia caesī

ōra ducis; nōscō dextram. prīmus in ictūs

ingentis Paulī ruis ac dēfīgis in ossa

mucrōnem. tibi pugnācis gestantur opīma

Mārcellī. Gracchusque cadēns tibi prōluit ēnsem.

ecce manus quae pulsantem , belliger Appī,

moenia sublīmis Capuae culmine mūrī

excelsō fūsā moribundum perculit hastā.

ecce aliud fulmen dextrae quō nōbile nōmen

Fulvius excēpit nōn ūnum pectore vulnus.

hūc prīmā siste aciē, cui cōnsul in armīs

Crispīnus cecidit. comitāre per hostēs,

quī nōbīs, meminī, ad Cannās laetissimus īrae

Servīlī fers ōra ducis suffīxa verūtō.

cernō flagrantēs oculōs vultumque timendum

nōn ipsō minus ēnse tuum, fortissime Poenum

ō iuvenis, quālem vīdī, cum flūmine saevō

īnsignis Trebiae complexum ingentibus ulnīs

mersistī fundō luctantem vāna tribūnum.

at , quī gelidās Tīcīnī prīmus ad undās

Scīpiadae patris tīnxistī sanguine ferrum,

incepta exsequere et nātī mihi redde cruōrem.

horrēscamne ipsōs, veniant ad proelia, dīvōs,

cum stētis turmae, vīdī contermina caelō

quās iuga calcantēs summās volitāre per Alpēs,

cum videam quōrum ferrō manibusque capācēs

ārsēre Argyripae campī? num sēgnior ībis

nunc mihi, quī prīmus torquēs in moenia tēlum

Dardana nec nostrae facilis concēdere laudī?

vērō, , exstimulem quī, fulmina contrā

et nimbōs tonitrūsque ac summī nūminis īrās

cum stārem, perferre sonōs ac vāna iubēbās

nūbila et ante ducem Capitōlia celsa petēbās?

quid vōs quīs clārō dēlēta est Mārte Saguntos

exhorter, quōs nōbilitant prīmōrdia bellī?

ut que et vōbīs dignum, dēfendite, quaesō,

praeteritās dextrā laudēs. dīvum ipse favōre

vincendōque senex patriam post trīna labantem

lūstra et nōn vīsōs tam longā aetāte penātēs

ac nātum et fīdae iam prīdem coniugis ōra

cōnfīsus vōbīs repetō. nōn altera restat

iam Libyae, nec Dardaniīs pugna altera restat:

certātus nōbīs hodiē dominum accipit orbis.”

Hannibal haec; sed nōn patiēns remorantia verba

Ausonius mīles, quotiēns dux coeperat ōra

solvere ad effātūs, signum pugnamque petēbat.

Juno and Jupiter negotiate an end (341–384)

haec procul āeriā speculantem nūbe sorōrem

ut vīdit dīvum genitor maestōsque sub ācrī

obtūtū vultūs, sīc ōre effātus amīcō est:

quī mentis edunt morsūs? nōscere, coniūnx.

num Poenī cāsus ducis et Carthāginis angit

cūra tuae? sed enim reputā cum ipsa furōrēs

Sīdoniōs: gentem contrā et fātālia rēgna

Teucrōrum quis erit, quaesō, germāna, rebellī

frāctīs foederibus populō modus? ipsa malōrum

nōn plūs Carthāgō tulit exhausitque labōris

quam prō Cadmēā exercita gente tulistī.

turbāstī maria ac terrās, iuvenemque ferōcem

immīstī Latiō. tremuērunt moenia Rōmae,

perque bis octōnōs prīmus fuit Hannibal annōs

hūmānī generis. tempus compōnere gentēs,

ad fīnem ventum est; claudenda est iānua bellī.”

tum supplex Iūnō: “neque ego haec mūtāre labōrāns

quīs est fīxa diēs pendentī nūbe resēdī,

nec revocāre aciēs bellumve extendere quaerō.

quae dōnāre potesquoniam mihi grātia languet

et cecidit iam prīmus amornīl fīla sorōrum

adversus poscō. vertat terga Hannibal hostī,

ut placet, et cinerēs Trōiae Carthāgine rēgnent.

illud geminī per mūtua pignora amōris

et soror et coniūnx ōrō: trānāre perīcla

magnanimum patiāre ducem vītamque remittās

nēve sinās captum Ausoniās perferre catēnās.

stent etiam contūsa malīs mea moenia frāctō

nōmine Sīdoniō et nostrō serventur honōrī.”

sīc Iūnō, et contrā breviter sīc Iuppiter ōrsus:

spatium mūrīs, ut vīs, Carthāginis altae;

stent lacrimīs precibusque tuīs. sed percipe, coniūnx,

quātenus indulsisse vacet. nōn longa supersunt

fāta urbī, venietque parī sub nōmine ductor,

quī nunc servātās ēvertat funditus arcēs.

aetheriās quoque, utī poscis, trahat Hannibal aurās,

ēreptus pugnae. miscēre hīc sīdera pontō

et terrās implēre volet redeuntibus armīs;

nōvī fēta virī bellō praecordia. sed lēx

mūneris haec estō nostrī: Sāturnia rēgna

post haec videat, repetat nēve amplius umquam

Ausoniam. nunc īnstantī raptum āvehe lētō,

, lātīs miscēbit fera proelia campīs,

Rōmuleī nequeās iuvenis subdūcere dextrae.”

The Battle of Zama, 202 BC (385–508)

dum statuit fāta Omnipotēns urbīque ducīque,

invādunt aciēs pugnam et clāmōre lacessunt

sīdera. nōn aliō graviōrēs tempore vīdit

aut populōs tellūs aut, quī patria arma movērent,

maiōrēs certāre ducēs. discrīminis alta

in mediō mercēs: quicquid tegit undique caelum.

ībat Agēnoreus praefulgēns ductor in ostrō,

excelsumque caput pennā nūtante levābat

crista rubēns. saevus magnō nōmine terror

praecēdit, Latiōque micat bene cognitus ēnsis.

at contrā ārdentī radiābat Scīpiŏ coccō

terribilem ostentāns clipeum, quō patris et ūnā

caelārat patruī spīrantēs proelia dīra

effigiēs; flammam ingentem frōns alta vomēbat.

sub tantā cūnctīs tēlōrumque virumque

in ducibus stābat spēs et victōria sōlīs.

quīn etiam, favor ut subigit plērōsque metusve,

Scīpiŏ Libycīs esset generātus in ōrīs,

scēptra ad Agēnoreōs crēdunt ventūra nepōtēs;

Hannibal Ausoniā genitus sēde fuisset,

haud dubitant terrās Italā in diciōne futūrās.

contremuēre aurae rapidō vibrantibus hastīs

turbine et horrificam trāxēre per aethera nūbem.

inde ēnsis propiorque aciēs et comminus ōra

admōta ac dīrā flagrantia lūmina flammā.

sternitur, in medium contemptrīx turba perīclī

quae prīmīs praecipitem tulit obvia tēlīs,

gentīlemque bibit tellūs invīta cruōrem.

fervidus ingeniī Masinissa et fervidus aevī

in prīmās Macetum turmās immānia membra

īnfert et iaculō circumvolat ālite campum.

caerulus haud aliter, cum dīmicat, incola Thūlēs

agmina falcigerō circumvenit arta covinnō.

Graia phalānx patriō dēnsārat mōre catervās

iūnctīsque astābat nūllī penetrābilis hastīs;

immemor hās pactī post foedus in arma Philippus

mīserat et quassam refovēbat Agēnoris urbem.

rārēscit multō laxātus vulnere mīles

atque aperit patulās prōstrātō corpore lātē

inter tēla viās. irrumpit mōle ruīnae

Ausonius globus et periūria Graia resignat.

Archemorum Rutilus, Teucrum Norbānus (et ambō

Mantua pūbentī genetrīx dīmīserat aevō),

obtruncat Samium bellācis dextra Calēnī;

at Clytium Selius, Pellaeum et vāna tumentem

ad nōmen patriae Clytium, sed glōria Pellae

haud valuit miserō dēfendere Daunia tēla.

saevior hīs Latius vāstābat Bruttia signa

Laelius increpitāns: “adeōne Oenōtria tellūs

dētestanda fuit, quam per maria aspera perque

īnsānōs Tyriō fugerētis rēmige flūctūs?

sed fūgisse satis fuerit. Lātiōne cruōre

īnsuper externās petitis perfundere terrās?”

haec dīcēns Silarum meditantem in proelia tēlō

praevenit; hasta volāns īmō sub gutture sēdit

et vītae vōcisque viās simul incita clausit.

Vergiliō Caudīnus, acerbō Lāus Amānō

sternitur. accendunt īrās vultūsque virōrum

armōrumque habitūs nōtī et vōx cōnsona linguae.

quōs ubi nūdantēs cōnspexit Hamilcare crētus

terga fugā, “stāte ac nostram prōdite gentem

vōciferāns subit et convertit proelia dextrā,

quālis in aestiferīs Garamantum fēta venēnō

attollit campīs ferventī pāstus harēnā

colla Paraetonius serpēns lātēque per aurās

undantem torquet perfundēns nūbila tābem.

continuō īnfēstā portantem cuspide vulnus

impedit antevolāns Herium, cui nōbile nōmen

Marrūcīna domus clārumque Teāte ferēbat.

atque illī magnum nītentī et laudibus hostis

arrēctō capulī ad fīnem manus incita sēdit;

quaerēbatque miser morientī lūmine frātrem,

cum iuvenis subit et lētō stimulātus acerbō

Plēminius saevum mucrōnem ante ōra coruscat

ac frātrem magnō minitāns clāmōre reposcit.

huic prōlēs Barcae: “germānum reddere vērō

placet, haud renuō. maneant modo foedera nostra,

Hasdrubalem revocāte umbrīs. egone aspera pōnam

umquam in Rōmānōs odia aut mānsuēscere corda

nostra sinam parcamque virō quem terra creārit

Ītala? tum mānēs inimīcōs sēde repellat

aeternā sociōque abigat frāter Avernō.”

sīc ait et clipeī prōpulsum pondere tōtō,

lūbrica quā tellūs lāpsantēs sanguine frātris

fallēbat nīsūs, prōsternit et occupat ēnse.

extendit lābēns palmās Heriumque iacentem

amplexus iūnctā lēnīvit morte dolōrēs.

tum Libys invādit mixtae certāmina turbae

convertitque ruēns per longum hostīlia terga

ut, cum fulminibus permixta tonitrua mundum

terrificant summīque labat domus alta parentis,

omne hominum terrīs trepidat genus, ipsaque ob ōra

lūx atrōx micat, et praesēns astāre virītim

crēditur intentō perculsīs Iuppiter igne.

parte aliā, ceu sōla forent discrīmina campō

quā miscēret agēns truculentum Scīpiŏ Mārtem,

aspera pugna novās variā sub imāgine lētī

dat fōrmās: hīc ēnse iacet prōstrātus adāctō,

hīc saxō perfrācta gemit lacrimābilis ossa;

ast hōsturpepavor fūsōs prōiēcit in ōra,

hōrum adversa dedit Grādīvō pectora virtūs.

ipse super strāgēs ductor Rhoetēius īnstat,

quālis apud gelidum currūs quatit altior Hebrum

et Geticās solvit ferventī sanguine Māvors

laetus caede nivēs, glaciemque Aquilōnibus āctam

perrumpit strīdēns sub pondere belliger axis.

iamque ārdōre trucī lūstrāns fortissima quaeque

nōmina obit ferrō. clārīs spectāta per orbem

strāgibus occumbit lātē inter tēla iuventūs.

quī mūrōs rapuēre tuōs miserāsque nefandī

prīncipium bellī fēcēre, Sagunte, ruīnās,

quī sacrōs, Thrasymenne, lacūs Phaëthontia quīque

polluerant tābō stāgna, ac fīdūcia tanta

quōs tulit, ut superum rēgī soliumque domōsque

īrent dīreptum mactantur comminus ūnō

exitiō; redduntque animās, temerāta ferēbant

quī sēcrēta deum et prīmōs reserāsse negātās

gressibus hūmānīs Alpēs. formīdinis huius

plēna aciēs properē retrō exanimāta ruēbat,

haud secus ac tēctīs urbis Vulcānia pestis

cum sēsē īnfūdit rapidusque incendia flātus

ventilat et volucrēs spargit per culmina flammās,

attonitum ērumpit subitā formīdine vulgus,

lātēque ut captā passim trepidātur in urbe.

Hannibal is stymied by Juno (509–580)

vērum ubi cūnctārī taedet dispersa virōrum

proelia sectantem et leviōrī Mārte tenērī,

omnēs in causam bellī auctōremque malōrum

vertere iam vīrēs tandem placet. Hannibal ūnus

dum restet, nōn, mūrīs Carthāginis ignis

subdātur caesīque cadant exercitus omnis,

prōfectum Latiō; contrā, concidat ūnus,

nēquīquam fore Agēnoreīs cūncta arma virōsque.

illum igitur lūstrāns circumfert lūmina campō

rīmāturque ducem. iuvat in certāmina summa

ferre gradum, cuperetque virō concurrere tōtā

spectante Ausoniā. celsus clāmōre ferōcī

prōvocat increpitāns hostem et nova proelia poscit.

quās postquam audīvit vōcēs conterrita Iūnō,

Libycī ducis impavidās ferrentur ad aurēs,

effigiem īnfōrmat Latiam properēque coruscīs

attollit cristīs, addit clipeumque iubāsque

Rōmuleī ducis atque umerīs impōnit honōrem

fulgentis sagulī, dat gressum habitūsque cientis

proelia et audācēs adicit sine corpore mōtūs.

tum pār effigiēs fallācis imāgine vānā

cornipedis moderanda citō per dēvia passū

belligerae datur ad speciem certāminis umbrae.

sīc Poenī ducis ante oculōs exsultat et ultrō

Scīpiŏ Iūnōnī simulātus tēla coruscat.

at vīsō laetus rēctōre ante ōra Latīnō

et tandem propius spērāns ingentia, Poenus

quadrupedī citus impōnit vēlōcia membra

et iacit adversam properātī turbinis hastam.

dat terga et campō fugiēns volat āles imāgō

trāmittitque aciēs. tum vērō ut victor et altī

iam compos vōtī ferrātā calce cruentat

cornipedem et largās Poenus quatit asper habēnās:

quō fugis oblītus nostrīs cēdere rēgnīs?

nūlla tibī Libycā latebra est, ō Scīpiŏ, terrā.”

haec ait et strictō sequitur mucrōne volantem,

dōnec longinquō frūstrātum dūxit in arva

dīversa spatiō procul ā certāmine pugnae;

tum fallāx subitō simulācrum in nūbila cessit.

fulmineus ductorquisnam nūmine caecō

composuit nōbīsinquitdeus? aut latet īdem

cūr mōnstrō? tantumne obstat mea glōria dīvīs?

sed nōn āvellēs umquam, quīcumque secundus

caelicolum stās Ausoniae, nōn artibus hostem

ēripiēs vērum nōbīs.” frēna inde citātī

convertit furibundus equī campumque petēbat,

cum subitō occultae pestis collāpsa tremōre

cornipedis mōlēs ruit atque efflāvit anhēlō

pectore Iūnōnis cūrīs in nūbila vītam.

tum vērō impatiēnsvestra est haec altera, vestra

fraus,” inquitsuperī, nōn fallitis. aequore mersum

tēxissent scopulī, pelagusque hausisset et undae!

anne huic servābar lētō? mea signa secūtī,

quīs pugnae auspicium dedimus, caeduntur, et absēns

accipiō gemitūs vōcēsque ac verba vocantum

Hannibalem. quis nostra satis dēlicta piābit

Tartareus torrēns?” simul haec fundēbat et ūnā

spectābat dextram ac lētī fervēbat amōre.

tunc Iūnō miserāta virum pāstōris in ōra

vertitur ac silvīs subitō prōcēdit opācīs

atque hīs alloquitur versantem inglōria fāta:

quaenam silvīs accēdere causa subēgit

armātum nostrīs? num dūra ad proelia tendis,

magnus ubi Ausoniae reliquōs domat Hannibal armīs?

vēlōx gaudēs īre et compendia grāta

sunt tibi, vīcīnō in mediōs trāmite dūcam.”

annuit, atque onerat prōmissīs pectora largīs

pāstōris patrēsque docet Carthāginis altae

magna repēnsūrōs nec leviōra datūrum.

praecipitem et vāstō superantem proxima saltū

circumagit Iūnō ac fallēns regiōne viārum

nōn grātam invītō servat cēlāta salūtem.

The battle ends (581–617)

intereā Cadmēa manus dēserta pavēnsque

nōn ūllum Hannibalem, nusquam certāmina cernit

saevī nōta ducis. pars ferrō occumbere crēdunt,

pars damnāsse aciem et dīvīs cessisse sinistrīs.

ingruit Ausonius versōsque agit aequore tōtō

rēctor, iamque ipsae trepidant Carthāginis arcēs.

implētur terrōre vagō cūncta Āfrica pulsīs

agminibus, volucrīque fugā sine mōre ruentēs

tendunt attonitōs extrēma ad lītora cursūs

ac Tartessiacās profugī sparguntur in ōrās;

pars Battī petiēre domōs, pars flūmina Lāgī.

sīc ubi caecā tandem dēvictus ad astra

ēvomuit pāstōs per saecula Vesvius ignēs

et pelagō et terrīs fūsa est Vulcānia pestis,

vīdēre Ēōīmōnstrum admīrābileSērēs

lānigerōs cinere Ausoniō cānēscere lūcōs.

at fessum tumulō tandem rēgīna propinquō

sistit Iūnŏ ducem, faciēs unde omnis et ātrae

appārent admōta oculīs vestīgia pugnae.

quālem Gargānī campum Trebiaeque palūdem

et Tyrrhēna vada et Phaëthontis vīderat amnem

strāge virum undantem, tālismiserābile vīsū

prōstrātīs faciēs aperītur dīra maniplīs.

tunc superās Iūnō sēdēs turbāta revīsit.

iamque propinquābant hostēs tumulōque subībant,

cum cum Poenus: “caelum licet omne solūtā

in caput hoc compāge ruat terraeque dehīscant,

nōn ūllō Cannās abolēbis, Iuppiter, aevō;

dēcēdēsque prius rēgnīs quam nōmina gentēs

aut facta Hannibalis sileant. nec deinde relinquō

sēcūram , Rōma, meī, patriaeque superstēs

ad spēs armōrum vīvam tibi. nam modo pugnā

praecellis: resident hostēs mihi satque superque

ut Dardaniae mātrēs atque Ītala tellūs,

dum vīvam, exspectent nec pācem pectore nōrint.”

sīc rapitur paucīs fugientum mixtus et altōs

inde petit retrō montēs tūtāsque latebrās.

Scipio’s triumph (618–654)

hic fīnis bellō. reserantur prōtinus arcēs

Ausoniō iam sponte ducī. iūra improba adēmpta

armaque, et incīsae lēgēs, opibusque superbīs

vīs frācta, et posuit gestātās bēlua turrēs.

excelsae tum saeva ratēs spectācula Poenīs

flammiferam accēpēre facem, subitāque procellā

ārsērunt maria, atque expāvit lūmina Nēreus.

mānsūrī compos decoris per saecula rēctor

dēvictae referēns prīmus cognōmina terrae

sēcūrus scēptrī repetit per caerula Rōmam

et patria invehitur sublīmī tēcta triumphō.

ante Syphāx feretrō residēns captīva premēbat

lūmina, et aurātae servābant colla catēnae.

hinc Hannōn clārīque genus Phoenissa iuventūs

et Macetum prīmī atque incoctī corpora Maurī,

tum Nomades nōtusque sacrō, cum lūstrat harēnās,

Hammōnī Garamās et semper naufraga Syrtis.

mox victās tendēns Carthāgō ad sīdera palmās

ībat et effigiēs ōrae iam lēnis Hibērae,

terrārum fīnis Gādēs ac laudibus ōlim

terminus Herculeīs Calpē Baetisque lavāre

sōlis equōs dulcī cōnsuētus flūminis undā,

frondōsumque apicem subigēns ad sīdera māter

bellōrum fera Pȳrēnē nec mītis Hibērus,

cum simul illīdit pontō quōs attulit amnēs.

sed nōn ūlla magis mentēsque oculōsque tenēbat

quam vīsa Hannibalis campīs fugientis imāgō.

ipse astāns currū atque aurō decorātus et ostrō

Mārtia praebēbat spectanda Quirītibus ōra,

quālis odōrātīs dēscendēns Līber ab Indīs

ēgit pampineōs frēnātā tigride currūs,

aut cum Phlegraeīs cōnfectā mōle Gigantum

incessit campīs tangēns Tīrynthius astra.

salvē, invicte parēns, nōn concessūre Quirīnō

laudibus ac meritīs, nōn concessūre Camillō;

nec vērō, cum memorat stirpe deōrum,

prōlem Tarpēī, mentītur Rōma, Tonantis.