caeruleīs prōvecta vadīs iam Dardana puppis

trīstia magnanimī portābat iussa senātūs

prīmōrēsque patrum. Fabius, Tīrynthia prōlēs,

ter centum memorābat avōs, quōs turbine Mārtis

abstulit ūna diēs, cum Fors nōn aequa labōrī

patriciō Cremerae maculāvit sanguine rīpās.

huic comes aequātō sociāvit mūnere cūrās

Pūblicola, ingentis Volesī Spartāna propāgō.

is cultam referēns īnsignī nōmine plēbem

Ausoniōs atavō dūcēbat cōnsule fastūs.

hōs ut dēpositīs portum contingere vēlīs

allātum Hannibalī cōnsultaque ferre senātus

iam mediō sēram bellō poscentia pācem

ductōrisque simul conceptās foedere poenās,

ōcius armātās passim per lītora turmās

ostentāre iubet minitantia signa recēnsque

perfūsōs clipeōs et tēla rubentia caede.

haud dictīs nunc esse locum; strepere omnia clāmat

Tyrrhēnae clangōre tubae gemitūque cadentum.

dum dētur, relegant pontum neu sē addere clausīs

festīnent: nōtum quid caede calentibus armīs,

quantum īrae liceat, mōtusve quid audeat ēnsīs.

sīc ducis affātū per inhospita lītora pulsī

conversō Tyriōs petiērunt rēmige patrēs.

hīc altō Poenus fundentem vēla carīnam

incessēns dextrā “nostrum, prō Iuppiter!” inquit

“nostrum ferre caput parat illa per aequora puppis.

heu caecae mentēs tumefactaque corda secundīs!

armātum Hannibalem poenae petit impia tellūs!

nē dēposce, aderō; dabitur tibi cōpia nostrī

ante expectātum, portīsque focīsque timēbis

quae nunc externōs dēfendis, Rōma, penātīs.

Tarpeiōs iterum scopulōs praeruptaque saxa

scandātis licet et celsam migrētis in arcem:

nūllō iam captī vītam pēnsābitis aurō.”

incēnsī dictīs animī, et furor additus armīs.

conditur extemplō tēlōrum nūbibus aether,

et dēnsā resonant saxōrum grandine turrēs.

ārdor agit, prōvecta queat dum cernere mūrōs,

inque oculīs profugae Mārtem exercēre carīnae.

ipse autem incēnsās prōmissa piācula turmās

flāgitat īnsignis nūdātō vulnere ductor

ac repetēns questus furibundō personat ōre:

“poscimur, ō sociī, Fabiusque ē puppe catēnās

ostentat, dominīque vocat nōs īra senātūs.

sī taedet coeptī culpandave mōvimus arma,

Ausoniam pontō properē revocāte carīnam:

nīl moror: ēn, vīnctā lacerandum trādite dextrā.

nam cūr, Ēōī dēductus orīgine Bēlī,

tot Libyae populīs, tot circumfūsus Hibērīs,

servitium perferre negem? Rhoetēius immō

aeternum imperitet populīs saeclīsque propāget

rēgna ferōx; nōs iussa virum nūtūsque tremāmus.”

effundunt gemitūs atque ōmina trīstia vertunt

in stirpem Aeneadum ac stimulant clāmōribus īrās.

discīnctōs inter Libyās populōsque bilinguīs

Marmaricīs audāx in bella Oenōtria signīs

vēnerat Asbȳtē, prōlēs Garamantis Hiarbae.

Hammōne hīc genitus, Phorcȳnidos antra Medūsae

Cīnyphiumque Macēn et inīquō ē sōle calentīs

Battiadās lātē imperiō scēptrīsque regēbat.

cui patrius Nasamōn aeternumque ārida Barcē,

cui nemora Autololum atque īnfīdae lītora Syrtīs

pārēbant nūllāque levis Gaetūlus habēnā.

atque is fundārat thalamōs Trītōnide nymphā,

unde genus proavumque Iovem rēgīna ferēbat

et sua fātidicō repetēbat nōmina lūcō.

haec ignāra virī vacuōque adsuēta cubīlī

vēnātū et silvīs prīmōs dēfenderat annōs;

nōn calathīs mollīta manūs operātave fūsō

Dictynnam et saltūs et anhēlum impellere plantā

cornipedem ac strāvisse ferās immītis amābat.

quālēs Thrēiciae Rhodopēn Pangaeaque lūstrant

saxōsīs nemora alta iugīs cursūque fatīgant

Hebrum innūpta manus: sprētī Ciconēsque Getaeque

et Rhēsī domus et lūnātīs Bistones armīs.

ergō habitū īnsignis patriō, religāta fluentem

Hesperidum nōdō crīnem dextrumque ferōcī

nūda latus Mārtī ac fulgentem tegmine laevam

Thermōdontiacā mūnīta in proelia peltā,

fūmantem rapidīs quatiēbat cursibus axem.

pars comitum biiugō currū, pars cētera dorsō

fertur equī; nec nōn Veneris iam foedera passae

rēgīnam cingunt, sed virgine dēnsior āla est.

ipsa autem gregibus per longa mapālia lēctōs

ante aciem ostentābat equōs, tumulumque propincum

dum sequitur gȳrīs, campō vibrāta per aurās

spīcula contorquēns summā pōnēbat in arce.

hanc hastā totiēns intrantem moenia Mopsus

nōn tulit et celsīs senior Gortȳnia mūrīs

tēla sonante fugat nervō liquidāsque per aurās

dērigit āligerō lētālia vulnera ferrō.

Crēs erat, aerisonīs Cūrētum advectus ab antrīs,

Dictaeōs agitāre puer leviōribus armīs

pennātā saltūs adsuētus harundine Mopsus.

ille vagam caelō dēmīsit saepe volucrem,

ille procul campō linquentem rētia cervum

vulnere sistēbat, rueretque inopīna sub ictū

ante ferā incautō quam sībila pōneret arcus.

nec sē tum pharetrā iactāvit iūstius ūlla

Ēōīs quamquam certet Gortȳna sagittīs.

vērum ut opum levior vēnātū extendere vītam

abnuit, atque artae rēs exēgēre per aequor,

coniuge cum Meroē nātīsque inglōrius hospes

intrārat miseram fātō dūcente Saguntum.

cōrȳtī frātrum ex umerīs calamīque paternī

pendēbant uolucerque chalybs, Mīnōia tēla.

hic medius iuvenum Massȳlae gentis in agmen

crēbra Cydōnēō fundēbat spīcula cornū.

iam Garamum audācemque Thyrum pariterque ruentīs

Gisgōnem lēvemque Bagam indignumque sagittae,

impūbem mālās, tam certae occurrere Lixum

fūderat et plēnā tractābat bella pharetrā.

tum vultum intendēns tēlumque in virginis ōrā

dēsertum nōn grāta Iovem per vōta vocābat.

namque ut fātiferōs convertī prōspicit arcus,

oppositō procul īnsidiīs Nasamōnias Harpē

corpore praeripuit lētum calamumque volantem,

dum clāmat, patulō excipiēns trāmīsit hiātū,

et prīmae ferrum ā tergō vīdēre sorōrēs.

at comitis frendēns cāsū lābentia virgō

membra levat parvāque oculōs iam lūce natantīs

inrōrat lacrimīs tōtīsque adnīsa dolōris

vīribus intorquet lētālem in moenia cornum.

illa volāns umerum rapidō trānsverberat ictū

cōnantis Dorylae, iūnctīs iam cornibus arcus

et ductī spatium nervī complente sagittā,

excutere in ventōs resolūtō pollice ferrum.

tum subitum in vulnus praeceps dēvolvitur altīs

aggeribus mūrī, iuxtāque cadentia membra

effūsī versā calamī flūxēre pharetrā.

exclāmat paribus frāter vīcīnus in armīs

Īcarus ulcīscīque parat lacrimābile fātum.

atque illum raptim prōmentem in proelia tēlum

Hannibal excussī praevertit turbine saxī.

lābuntur gelidō torpentia frīgore membra,

dēficiēnsque manūs pharetrae sua tēla remīsit.

at pater in geminō nātōrum fūnere Mopsus

correptōs arcus ter maestā mōvit ab īrā,

ter cecidit dextrā, et nōtās dolor abstulit artīs.

paenitet heu sērō dulcis līquisse penātīs,

adrēptōque avidē, quō concidis, Īcare, saxō,

postquam aevum senior percussaque pectora frūstrā

sentit et, ut tantōs compescat morte dolōrēs,

nīl opis in dextrā, vāstae sē culmine turris

praecipitem iacit et dēlāpsus pondere prōnō

membra super nātī moribundōs explicat artūs.

dum cadit externō Gortȳnius advena bellō,

iam nova mōlītus stimulātō mīlite Thērōn,

Alcīdae templī custōs āraeque sacerdōs,

nōn expectātum Tyriīs effūderat agmen

et fera miscēbat reserātā proelia portā.

atque illī nōn hasta manū, nōn vertice cassis,

sed fīsus lātīs umerīs et mōle iuventae

agmina vāstābat clāvā, nihil indigus ēnsis.

exuviae capitī impositae tegimenque leōnis

terribilem attollunt excelsō vertice rictum.

centum anguēs īdem Lernaeaque mōnstra gerēbat

in clipeō et sectīs geminam serpentibus hydram.

ille Iubam Thapsumque patrem clārumque Micipsam

nōmine avī Maurumque Sacēn, ā moenibus āctōs

pālantīsque fugā, praeceps ad lītora cursū

ēgerat, atque ūnā spūmābant aequora dextrā.

nec contentus Idī lētō lētōque Cothōnis

Marmaridae nec caede Rothī nec caede Iugurthae,

Asbȳtēs currum et radiantīs tegmina laevae

poscēbat vōtīs gemmātaque lūmina peltae

atque in belligerā versābat virgine mentem.

quem ruere ut tēlō vīdit rēgīna cruentō,

oblīquōs dētorquet equōs laevumque per orbem

fallācī gȳrō campum secat ac velut āles

āversō rapitur sinuāta per aequora currū.

dumque ea sē ex oculīs aufert, atque ōcior Eurō

incita pulueream campō trahit ungula nūbem,

adversum lātē strīdēns rota prōterit agmen,

ingerit et crēbrās virgō trepidantibus hastās.

hīc cecidēre Lycus Thamyrisque et nōbile nōmen

Eurydamās, clārī dēductum stirpe parentīs,

quī thalamōs ausus quondam spērāre superbōs

(heu dēmēns!) Ithacīque torum; sed enim arte pudīcā

fallācis totiēns revolūtō stāmine tēlae

dēceptūs, mersum pelagō iactārat Vlixen.

ast Ithacus vērō fictā prō morte loquācem

affēcit lētō, taedaeque ad fūnera versae.

gēns extrēma virī campīs dēlētur Hibērīs

Eurydamās Nomados dextrā: superīnstrepit āter

et servat cursum perfrāctīs ossibus axis.

iamque aderat remeāns virgō, inter proelia postquam

distringī Thērōna videt, saevamque bipennem

perlībrāns mediae frontī, spolium inde superbum

Herculeāsque tibi exuviās, Dictynna, vovēbat.

nec sēgnis Thērōn tantae spē laudis in ipsōs

adversus cōnsurgit equōs villōsaque fulvī

ingerit obiectāns trepidantibus ōra leōnis.

attonitī terrōre novō rictūque minācī

quadrupedēs iactant resupīnō pondere currum.

tum saltū Asbȳtēn cōnantem linquere pugnās

occupat incussā gemina inter tempora clāvā,

ferventīsque rotās turbātaque frēna pavōre

disiectō spargit conlīsa per ossa cerebrō,

ac raptā properāns caedem ostentāre bipennī

amputat ē currū revolūtae virginis ōrā.

necdum īrae positae. celsā nam fīgitur hasta

spectandum caput: id gestent ante agmina Poenum

imperat, et properē currūs ad moenia vertant.

haec caecus fātī dīvumque abeunte favōre

vīcīnō Thērōn ēdēbat proelia lētō.

namque aderat tōtō ōre ferēns īramque mināsque

Hannibal et caesam Asbȳtēn fīxīque tropaeum

īnfandum capitis furiātā mente dolēbat.

ac simul aerātī radiāvit lūminis umbō,

et concussa procul membrīs vēlōcibus arma

lētiferum intonuēre, fugam perculsa repente

ad mūrōs trepidō convertunt agmina cursū:

sīcut agit levibus per sēra crepuscula pennīs

ē pāstū volucrēs ad nōta cubīlia vesper;

aut, ubi Cēcropius formīdine nūbis aquōsae

sparsa super flōrēs exāmina tollit Hymettōs,

ad dulcīs cērās et odōrī corticis antra

mellis apēs gravidae properant dēnsōque volātū

raucum cōnexae glomerant ad līmina murmur.

praecipitat metus attonitōs, caecīque feruntur.

heu blandum caelī lūmen! tantōne cavētur

mors reditūra metū nāscentīque addita fāta?

cōnsilium damnant portīsque atque aggere tūtō

ērūpisse gemunt: retinet vix agmina Thērōn

interdumque manū, interdum clāmōre minīsque:

“stāte, virī; meus ille hostis; mihi glōria magnae,

stāte, venit pugnae. mūrō tēctīsque Saguntī

hāc abigam Poenōs dextrā; spectācula tantum

ferte, virī; vel, sī cūnctōs metus ācer in urbem

(heu dēfōrme!) rapit, sōlī mihi claudite portās.”

at Poenus rapidō praeceps ad moenia cursū,

dum pavitant trepidī rērum fessīque salūtis,

tendēbat. stat prīmam urbem mūrōsque patentīs

postpositā caede et dīlātā invādere pugnā.

id postquam Herculeae custōs videt impiger ārae,

ēmicat et vēlōx formīdine praevenit hostem.

glīscit Elissaeō violentior īra tyrannō:

“tū solve intereā nōbīs, bone iānitor urbis,

supplicium, ut pandās” inquit “tua moenia lētō.”

nec plūra effārī sinit īra, rotatque coruscum

mucrōnem; sed contortum prior impete vāstō

Daunius huic rōbur iuvenis iacit. arma fragōre

icta gravī raucum gemuēre, altēque resultant

aere inlīsa cavō nōdōsae pondera clāvae.

at viduus tēlī et frūstrātō prōditus ictū,

pernīcī vēlōx cursū rapit incita membra

et celerī fugiēns perlūstrat moenia plantā.

īnstat atrōx terga increpitāns fugientia victor.

conclāmant mātrēs, celsōque ē culmine mūrī

lāmentīs vōx mixta sonat: nunc nōmine nōtō

appellant, sērās fessō nunc pandere portās

posse volunt; quatit hortantum praecordia terror

nē simul accipiant ingentem moenibus hostem.

incutit umbōnem fessō adsultatque ruentī

Poenus et ostentāns spectantem ē moenibus urbem

“ī, miseram Asbȳtēn lētō sōlāre propinquō” —

haec dīcēns, iugulō optantis dīmittere vītam

īnfēstum condit mucrōnem ac rēgia laetus

quadrupedēs spolia abreptōs ā moenibus ipsīs,

quīs aditum portae trepidantum saepserat agmen,

victor agit currūque volat per ovantia castra.

at Nomadum furibunda cohors miserābile humandī

dēproperat mūnus tumulīque adiungit honōrem

et raptō cinerēs ter circum corpore lūstrat.

hinc lētāle virī rōbur tegimenque tremendum

in flammās iaciunt, ambustōque ōre genīsque

dēfōrme ālitibus līquēre cadāver Hibērīs.

Poenōrum intereā quis rērum summa potestās,

cōnsultant bellō super, et quae dicta ferantur

Ausoniae populīs, ōrātōrumque minācī

adventū trepidant. movet hinc foedusque fidēsque

et testēs superī iūrātaque pacta parentum,

hinc populāris amor coeptantis magna iuventae,

et spērāre iuvat bellī meliōra. sed, ōlim

ductōrem odiīs gentīlibus, Hannōn

sīc adeō increpitat studia incautumque favōrem:

“cūncta quidem, patrēs, (neque enim cohibēre minantum

īrae sē valuēre) premunt formīdine vōcem:

haud tamen abstiterim. mortem licet arma propinquent,

testābor superōs, et caelō nōta relinquam

quae postrēma salūs rērum patriaeque reposcit.

nec nunc obsessā dēmum et fūmante Saguntō

haec sērus vātēs Hannōn canit. ānxia rūpī

pectora nē castrīs innūtrīrētur et armīs

exitiāle caput; monuī et, dum vīta, monēbō,

ingenitum nōscēns vīrus flātūsque paternōs,

ut, quī stelligero speculātur sīdera caelō,

ventūram pelagī rabiem Caurīque futūra

praedīcit miserīs haud vānus flāmina nautīs.

cōnsēdit soliō rērumque invāsit habēnās:

ergō armīs foedus fāsque omne abrumpitur armīs,

oppida quassantur, longēque in moenia nostra

Aeneadum arrēctae mentēs, disiectaque pāx est.

exagitant mānēs iuvenem furiaeque paternae

ac fūnesta sacra et conversī foedere ruptō

in caput īnfīdum superī Massȳlaque vātēs.

an nunc ille novī caecus cālīgine rēgnī

externās arcēs quatit aut Tīrynthia tēcta?

sīc propriā luat hoc poenā nec misceat urbis

fāta suīs: nunc hoc, hoc inquam, tempore mūrōs

oppugnat, Carthāgō, tuōs tēque obsidet armīs.

lāvimus Hennaeās animōsō sanguine vallīs

et vix conductō prōdūximus arma Lacōne.

nōs ratibus lacerīs Scyllaea replēvimus antra

classibus et refluō spectāvimus aequore raptīs

contorta ē fundō revomentem trānstra Charybdin.

respice, prō dēmēns, prō pectus ināne deōrum,

Aegātīs Libyaeque procul fluitantia membra!

quō ruis et patriae exitiō tibi nōmina quaeris?

scīlicet immēnsae, vīsīs iuvenālibus armīs,

subsīdent Alpēs, subsīdet mōle nivālī

Alpibus aequātum attollēns caput Āpennīnus.

sed campōs fac, vāne, darī. num gentibus istīs

mortālēs animī, aut ferrō flammāve fatīscunt?

haud tibi Nēritiā cernēs cum prōle labōrem.

pūbēscit castrīs mīles, galeāque teruntur

nōndum signātae flāvā lānūgine mālae,

nec requiēs aevī nōta, exanguēsque merendō

stant prīma inter signa senēs lētumque lacessunt.

ipse ego Rōmānās perfossō corpore turmās

tēla intorquentīs correpta ē vulnere vīdī,

vīdī animōs mortēsque virum decorīsque furōrem.

sī bellō absistis nec tē victōribus offers,

quantum heu, Carthāgō, dōnat tibi sanguinis Hannōn!”

Gestar ad haec (namque impatiēns asperque coquēbat

iamdūdum immītēs īrās mediamque loquentis

bis cōnātus erat turbandō abrumpere vōcem)

“conciliōne” inquit “Libyae Tyriōque senātū,

prō superī, Ausonius mīles sedet, armaque tantum

haud dum sūmpta virō? nam cētera nōn latet hostīs.

nunc geminās Alpēs Āpennīnumque minātur,

nunc freta Sīcaniae et Scyllaeī lītoris undās,

nec procul est quīn iam mānēs umbrāsque pavēscat

Dardaniās: tanta accumulat praecōnia lētō

vulneribusque virum ac tollit sub sīdera gentem.

mortālem, mihi crēde, licet formīdine turpī

frīgida corda tremant, mortālem sūmimus hostem.

vīdī ego, cum, geminās artīs post terga catēnīs

ēvīnctus palmās, vulgō traherētur ovante

carceris in tenebrās spēs et fīdūcia gentis

Rēgulus Hectoreae; vīdī, cum rōbore pendēns

Hesperiam cruce sublīmis spectāret ab altā.

nec vērō terrent puerīlia prōtinus ōra

sub galeā et pressae properātā casside mālae.

indole nōn adeō sēgnī sumus: aspice, turmae

quot Libycae certant annōs ante͜īre labōre

et nūdīs bellantur equīs; ipse, aspice, ductor,

cum prīmam tenerō vōcem prōferret ab ōre,

iam bella et lituōs ac flammīs ūrere gentem

iūrābat Phrygiam atque animō patria arma movēbat.

proinde polō crēscant Alpēs, astrīsque coruscōs

Āpennīnus agat scopulōs: per saxa nivēsque

(dīcam etenim, ut stimulent ātram vel inānia mentem),

per caelum est quī pandat iter: pudet Hercule trītās

dēspērāre viās laudemque timēre secundam.

sed Libyae clādēs et prīmī incendia bellī

aggerat atque iterum prō lībertāte labōrēs

Hannōn ferre vetat. pōnat formīdinis aestus

parietibusque domūs imbellis fēmina servet

singultantem animam; nōs, nōs contrā ībimus hostem,

quis procul ā Tyriā dominōs dēpellere Byrsā,

vel Iove nōn aequō, fīxum est. sīn fāta repugnant,

et iam damnātā cessit Carthāgine Māvors,

occumbam potius nec tē, patria incluta, dēdam

aeternum famulam līberque Acheronta vidēbō.

nam quae, prō superī, Fabius iubet! “ōcius arma

exuite et captā dēscendite ab arce Saguntī.

tum dēlēcta manus scūtōrum incendat acervōs,

ūranturque ratēs, ac tōtō absistite pontō.”

dī, procul ō, merita est numquam sī tālia plectī

Carthāgō, prohibēte nefās nostrīque solūtās

ductōris servāte manūs!” ut deinde resēdit,

factaque cēnsendī patrum dē mōre potestās,

hīc Hannōn reddī properē certāmine rapta

īnstat et auctōrem violātī foederis addit.

tum vērō attonitī, ceu templō inrumperet hostīs,

exiluēre patrēs, Latiōque id verteret ōmen

ōrāvēre deum. at postquam discordia sēnsit

pectora et īnfīdās ad Mārtem vergere mentēs,

nōn ultrā patiēns Fabius rēxisse dolōrem

concilium properē exposcit, patribusque vocātis,

bellum sē gestāre sinū pācemque profātūs,

quid sedeat, legere ambiguīs neu fallere dictīs

imperat ac, saevō neutrum renuente senātū,

ceu clausās aciēs gremiōque effunderet arma,

“accipite īnfaustum Libyae ēventūque priōrī

pār” inquit “bellum”, et laxōs effundit amictūs.

tum patriās repetit pugnandī nūntius arcēs.

atque ea dum profugae rēgnīs agitantur Elissae,

accītīs vēlōx populīs, quīs aegra labābat

ambiguō sub Mārte fidēs, praedāque gravātus

ad mūrōs Poenus revocāverat arma Saguntī.

ecce autem clipeum saevō fulgōre micantem

Ōceanī gentēs ductōrī dōna ferēbant,

Callaicae tellūris opus, galeamque coruscīs

subnīxam cristīs, vibrant quae vertice cōnī

albentīs niveae tremulō nūtāmine pennae,

ēnsem, ūnam ac multīs fātālem mīlibus hastam;

praetereā textam nōdīs aurōque trilīcem

lōrīcam, nūllī tegimen penetrābile tēlō.

haec, aere et dūrī chalybis perfecta metallō

atque opibus perfūsa Tagī, per singula laetīs

lūstrat ovāns oculīs et gaudet orīgine rēgnī.

condēbat prīmae Dīdō Carthāginis arcēs,

īnstābatque operī subductā classe iuventūs.

mōlibus hī claudunt portūs, hīs tēcta domōsque

partīris, iūstae Bitiā venerande senectae.

ostentant caput effossā tellūre repertum

bellātōris equī atque ōmen clāmōre salūtant.

hās inter speciēs orbātum classe suīsque

Aenēān pulsum pelagō dextrāque precantem

cernere erat: fronte hunc avidē rēgīna serēna

īnfēlīx ac iam vultū spectābat amīcō.

hinc et spēluncam fūrtīvaque foedera amantum

Callaicae fēcēre manūs: it clāmor ad aurās

lātrātūsque canum, subitōque exterrita nimbō

occultant ālae vēnantum corpora silvīs.

nec procul Aeneadum vacuō iam lītore classis

aequora nēquīquam revocante petēbat Elissā.

ipsa pyram super ingentem stāns saucia Dīdō

mandābat Tyriīs ultrīcia bella futūrīs,

ārdentemque rogum media spectābat ab undā

Dardanus et magnīs pandēbat carbasa fātīs.

parte aliā supplex īnfernīs Hannibal ārīs

arcānum Stygiā lībat cum vāte cruōrem

et prīmō bella Aeneadum iūrābat ab aevō.

at senior Siculīs exultat Hamilcar in arvīs:

spīrantem crēdās certāmina anhēla movēre,

ārdor inest oculīs, torvumque minātur imāgō.

necnōn et laevum clipeī latus aspera signīs

implēbat Spartāna cohors; hanc dūcit ovantem

Lēdaeīs veniēns victor Xanthippus Amȳclīs.

iuxtā trīste decus pendet sub imāgine poenae

Rēgulus et fideī dat magna exempla Saguntō.

laetior at circā faciēs: agitāta ferārum

agmina vēnātū et caelāta mapālia fulgent,

nec procul usta cutem nigrī soror horrida Maurī

adsuētās mulcet patriō sermōne leaenās.

it līber campī pāstor, cui fīne sine ūllō

invetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum

armentī vigilem patriō dē mōre secuntur,

gaesaque lātrātorque Cydōn tēctumque focīque

in silicis vēnīs et fistula nōta iuvencīs.

ēminet excelsō cōnsurgēns colle Saguntōs,

quam circā immēnsī populī condēnsaque cingunt

agmina certantum pulsantque trementibus hastīs.

extrēmā clipeī stāgnābat Hibērus in ōra,

curvātīs claudēns ingentem flexibus orbem.

Hannibal abruptō trānsgressus foedere rīpās

Poenōrum populōs Rōmāna in bella vocābat.

tālī sublīmis dōnō, nova tegmina lātīs

aptat concutiēns umerīs celsusque profātur:

“heu quantum Ausoniō sūdābitis, arma, cruōre!

quās, bellī vīndex, poenās mihi, Curiā, pendēs!”

iamque senēscēbat vallātus moenibus hostis,

carpēbatque diēs urbem, dum signa manūsque

expectant fessī sociās. tandem aequore vānō

āvertunt oculōs frūstrātaque lītora pōnunt

et propius suprēma vident. sedet ācta medullīs

iamdūdum atque inopēs penitus coquit intima pestis.

est fūrtim lentō miserē dūrantia tābō

vīscera et exūrit siccātās sanguine vēnās

per longum cēlāta famēs. iam lūmina retrō

exēsīs fūgēre genīs, iam lūrida sōlā

tēcta cute et vēnīs male iūncta trementibus ossa

extant cōnsūmptīs vīsū dēfōrmia membrīs.

ūmentīs rōrēs noctis terramque madentem

sōlāmen fēcēre malī, cassōque labōre

ē siccō frūstrā pressērunt rōbore sūcōs.

nīl temerāre piget: rabidī ieiūnia ventris

īnsolitīs adigunt vescī, resolūtaque, nūdōs

linquentēs clipeōs, armōrum tegmina mandunt.

dēsuper haec caelō spectāns Tīrynthius altō

inlacrimat frāctae nēquīquam cāsibus urbis.

namque metus magnīque tenent praecepta parentis

nē saevae tendat contrā dēcrēta novercae.

sīc igitur coepta occultāns ad līmina sānctae

contendit Fideī sēcrētaque pectora temptat.

arcānīs dea laeta polō tum forte remōtō

caelicolum magnās volvēbat cōnscia cūrās.

quam tālī adloquitur Nemeae pācātor honōre:

“ante Iovem generāta, decus dīvumque hominumque,

quā sine nōn tellūs pācem, nōn aequora nōrunt,

iūstitiae cōnsors tacitumque in pectore nūmen,

exitiumne tuae dīrum spectāre Saguntī

et tot pendentem prō tē, dea, cernere poenās

urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et ūnam

tē mātrēs vincente famē, tē maesta virōrum

ōra vocant, prīmāque sonant tē vōce minōrēs.

fer caelō auxilium et fessīs dā surgere rēbus.”

haec satus Alcmēnā; contrā cui tālia virgō:

“cernō equidem, nec prō nihilō est mihi foedera rumpī,

statque diēs ausīs ōlim tam trīstibus ultor.

sed mē pollūtās properantem linquere terrās

sēdibus hīs tēctīsque Iovis succēdere adēgit

fēcundum in fraudēs hominum genus: impia līquī

et, quantum terrent, tantum metuentia rēgna

ac furiās aurī nec vīlia praemia fraudum

et super haec rītū horrificōs ac mōre ferārum

vīventis raptō populōs luxūque solūtum

omne decus multāque oppressum nocte pudōrem.

vīs colitur, iūrisque locum sibi vindicat ēnsis,

et probrīs cessit virtūs. ēn, aspice gentēs:

nēmō īnsōns: pācem servant commercia culpae.

sed sī cūra, tuā fundāta ut moenia dextra

dignum tē servent memorandō fīne vigōrem,

dēdita nec fessī trāmittant corpora Poenō:

quod sōlum nunc fāta sinunt seriēsque futūrī,

extendam lētī decus atque in saecula mittam

ipsaque laudātās ad mānēs prōsequar umbrās.”

inde sevēra levī dēcurrēns aethere virgō

luctantem fātīs petit īnflammāta Saguntum.

invādit mentēs et pectora nōta pererrat

immittitque animīs nūmen. tum fūsa medullīs

implicat atque suī flagrantem īnspīrat amōrem.

arma volunt temptantque aegrōs ad proelia nīsūs.

īnspērātus adest vigor, interiusque recursat

dulcis honor dīvae et sacrum prō virgine lētum.

it tacitus fessīs per ovantia pectora sēnsūs

vel lētō graviōra patī saevāsque ferārum

attemptāre dapēs et mēnsīs addere crīmen.

sed prohibet culpā pollūtam extendere lūcem

casta Fidēs paribusque famem compescere membrīs.

quam simul invīsae gentis cōnspexit in arce,

forte ferēns sēsē Libycīs Sāturnia castrīs,

virgineum increpitat miscentem bella furōrem

atque īrā turbāta gradum ciet ōcius ātram

Tīsiphonēn īmōs agitantem verbere mānēs,

et palmās tendēns “Hōs” inquit “noctis alumna,

hōs mūrōs impelle manū populumque ferōcem

dextrīs sterne suīs: Iūnō iubet. ipsa propinqua

effectus studiumque tuum dē nūbe vidēbō.

illa deōs summumque Iovem turbantia tēla,

quīs Acheronta movēs, flammam immānēsque chelydrōs

strīdōremque tuum, quō territa comprimit ōra

Cerberus, ac mixtō quae spūmant felle venēna

et quicquid scelerum, poenārum quicquid et īrae

pectore fēcundō coquitur tibi, congere praeceps

in Rutulōs tōtamque Erebō dēmitte Saguntum.

hāc mercēde Fidēs cōnstet dēlāpsa per aurās.”

sīc vōce īnstimulāns dextrā dea concita saevam

Eumenida incussit mūris, tremuitque repente

mōns circum, et gravior sonuit per lītora flūctūs.

sībilat īnsurgēns capitī et turgentia circā

multus colla micat squālentī tergore serpēns.

Mors graditur vāstō cava pandēns guttura rictū

cāsūrōque inhiat populō: tunc Lūctus et ātrī

pectora circumstant Plānctus Maerorque Dolorque,

atque omnēs adsunt Poenae, fōrmāque trifaucī

personat īnsomnis lacrimōsae Iānitor aulae.

prōtinus adsimulat faciem mūtābile mōnstrum

Tīburnae gressumque simul sonitumque loquentīs.

haec bellō vacuōs et saevī turbine Mārtis

lūgēbat thalamōs, Murrō spoliāta marītō,

clāra genus Daunīque trahēns ā sanguine nōmen.

cui vultūs indūta parēs disiectaque crīnem

Eumenis in mediōs inrumpit turbida coetūs

et maestās lacerāta genās “Quis terminus?” inquit

“sat Fideī proavīsque datum. vīdī ipsa cruentum,

ipsa meum vīdī lacerātō vulnere nostrās

terrentem Murrum noctēs et dīra sonantem:

“ēripe tē, coniūnx, miserandae cāsibus urbis

et fuge, sī terrās adimit victōria Poenī,

ad mānēs, Tīburna, meōs; cecidēre penātēs,

occidimus Rutulī, tenet omnia Pūnicus ēnsis.”

mēns horret, nec adhūc oculīs absistit imāgō.

nūllane iam posthāc tua tēcta, Sagunte, vidēbō?

fēlīx, Murre, necis patriāque superstite fēlīx.

at nōs, Sīdoniīs famulātum mātribus āctās,

post bellī cāsūs vāstīque perīcula pontī

Carthāgō aspiciet victrīx, tandemque suprēmā

nocte obitā Libyae gremiō captīva iacēbō.

sed vōs, ō iuvenēs, vetuit quōs cōnscia virtūs

posse capī, quis tēlum ingēns contrā aspera mors est,

vestrīs servitiō manibus subdūcite mātrēs.

ardua virtūtem prōfert via: pergite prīmī

nec facilem populīs nec nōtam invādere laudem.”

hīs ubi turbātās hortātibus impulit aurēs,

inde petit tumulum, summō quem vertice montis

Amphitryōniadēs spectandum ex aequore nautīs

strūxerat et grātō cinerēs decorārat honōre.

excitus sēde, horrendum, prōrumpit ab īmā

caeruleus maculīs aurō squālentibus anguis.

ignea sanguineā radiābant lūmina flamma,

ōraque vibrantī strīdēbant sībila lingua.

isque inter trepidōs coetūs mediamque per urbem

volvitur et mūris properē dēlābitur altīs

ac similis profugō vīcīna ad lītora tendit

spūmantīsque fretī praeceps immergitur undīs.

tum vērō excussae mentēs, ceu prōdita tēcta

expulsī fugiant mānēs, umbraeque recūsent

captīvō iacuisse solō. spērāre salūtem

pertaesum, damnantque cibōs: agit abdita Erīnȳs.

haud gravior dūrīs dīvum inclēmentia rēbus

quam lētī perferre morās: abrumpere vītam

ōcius attonitī quaerunt lūcemque gravantur.

certātim strūctus subrēctae mōlis ad astra

in mediā stetit urbe rogus: portantque trahuntque

longae pācis opēs quaesītaque praemia dextrīs,

Callaicō vestēs distīnctās mātribus aurō

armaque Dūlichia proavīs portāta Zacynthō

et prīscā advectōs Rutulōrum ex urbe penātēs.

hūc, quicquid superest captīs, clipeōsque simulque

īnfaustōs iaciunt ēnsēs et condita bellō

effodiunt penitus terrā gaudentque superbī

victōris praedam flammīs dōnāre suprēmīs.

quae postquam congesta videt fērālis Erīnȳs,

lampada flammiferīs tīnctam Phlegethontis in undīs

quassat et īnfernā superōs cālīgine condit.

inde opus aggressī tōtō quod nōbile mundō

aeternum invictīs īnfēlīx glōria servat.

prīnceps Tīsiphonē lentum indignāta paventum

pressit ovāns capulum cūnctantemque impulit ēnsem

et dīrum īnsonuit Stygiō bis terque flagellō.

invītās maculant cognātō sanguine dextrās

mīranturque nefās āversā mente perāctum

et factō scelerī inlacrimant. hic turbidus īrā

et rabiē clādum perpessaeque ultima vītae

oblīquōs versat māterna per ūbera vīsūs.

hīc raptam lībrāns dīlēctae in colla secūrim

coniugis increpitat sēsē mediumque furōrem

prōiectā damnat stupefactus membra bipennī.

nec tamen ēvāsisse datur; nam verbera Erīnȳs

incutit atque ātrōs īnsībilat ōre tumōrēs.

sīc thalamī fugit omnis amor, dulcēsque marītō

efflūxēre torī, et subiēre oblīvia taedae.

ille iacit tōtīs cōnīsus vīribus aegrum

in flammās corpus, dēnsum quā turbine nigrō

exundat fūmāns piceus cālīgine vertex.

at mediōs inter coetūs pietāte sinistrā,

īnfēlīx Tymbrēne, furis, Poenōque parentis

dum properās auferre necem, reddentia fōrmam

ōra tuam lacerās temerāsque simillima membra.

vōs etiam prīmō geminī cecidistis in aevō,

Eurymedōn frātrem et frātrem mentīte Lycorma,

cūncta parēs; dulcisque labor sua nōmina nātīs

reddere et in vultū genetrīcī stāre suōrum.

iam fīxus iugulō culpā tē solverat ēnsis,

Eurymedōn, inter miserae lāmenta senectae,

dumque malīs turbāta parēns dēceptaque vīsis

“quō ruis? hūc ferrum” clāmat “converte, Lycorma,”

ecce simul iugulum perfōderat ēnse Lycormās.

sed magnō “Quīnam, Eurymedōn, furor iste?” sonābat

cum plānctū geminaeque notīs dēcepta figūrae

fūnera mūtātō revocābat nōmine māter,

dōnec trānsāctō tremebunda per ūbera ferrō

tunc etiam ambiguōs cecidit super īnscia nātōs.

quis dīrōs urbis cāsūs laudandaque mōnstra

et Fideī poenās ac trīstia fāta piōrum

imperet ēvolvēns lacrimīs? vix Pūnica flētū

cessāssent castra ac miserēscere nescius hostis.

urbs, habitāta diū Fideī caelōque parentem

mūrōrum repetēns, ruit inter perfida gentis

Sīdoniae tēla atque immānia facta suōrum,

iniūstīs neglēcta deīs: furit ēnsis et ignis,

quīque caret flamma, scelerum est locus. ērigit ātrō

nigrantem fūmō rogus alta ad sīdera nūbem.

ārdet in excelsō prōcērī vertice montis

arx intācta prius bellīs (hinc Pūnica castra

lītoraque et tōtam solitī spectāre Saguntum),

ārdent tēcta deum. resplendet imāgine flammae

aequor, et in tremulō vibrant incendia pontō.

ecce inter mediōs caedum Tīburna furōrēs

fulgentī dextram mucrōne armāta marītī

et laeva īnfēlīx ārdentem lampada quassāns

squālentemque ērēcta comam ac līventia plānctū

pectora nūdātīs ostendēns saeva lacertīs

ad tumulum Murrī super ipsa cadāvera fertur:

quālis, ubi īnfernī dīrum tonat aula parentis,

īraque turbātōs exercet rēgia mānēs,

Ālectō solium ante deī sēdemque tremendam

Tartareō est operāta Iovī poenāsque ministrat.

arma virī multō nūper dēfēnsa cruōre

impōnit tumulō inlacrimāns, mānēsque precāta

acciperent sēsē, flagrantem lampada subdit.

tunc rapiēns lētum “Tibi ego haec” ait “optime coniūnx,

ad mānēs, ēn, ipsa ferō.” sīc ēnse receptō

arma super ruit et flammās invādit hiātū.

sēmiambusta iacet nūllō discrīmine passim

īnfēlīx obitus, permixtō fūnere, turbā:

ceu, stimulante famē cum victor ovīlia tandem

faucibus invāsit siccīs leŏ, mandit hiantī

ōre fremēns imbelle pecus, patulōque redundat

gutture ructātus largē cruor: incubat ātrīs

sēmēsae strāgis cumulīs, aut murmure anhēlō

īnfrendēns lacerōs inter spatiātur acervōs:

lātē fūsa iacent pecudēs custōsque Molossus

pāstōrumque cohors stabulīque gregisque magister,

tōtaque vāstātīs disiecta mapālia tēctīs.

inrumpunt vacuam Poenī tot clādibus arcem.

tum dēmum ad mānīs perfectō mūnere Erīnȳs

Iūnōnī laudāta redit magnamque superba

exultat rapiēns sēcum sub Tartara turbam.

at vōs, sīdereae, quās nūlla aequāverit aetās,

īte, decus terrārum, animae, venerābile vulgus,

Ēlysium et castās sēdēs decorāte piōrum.

cui vērō nōn aequa dedit victōria nōmen

(audīte, ō gentēs, neu rumpite foedera pācis

nec rēgnīs postferte fidem!) vagus exul in orbe

errābit tōtō patriīs prōiectus ab ōrīs,

tergaque vertentem trepidāns Carthāgŏ vidēbit.

saepe Saguntīnīs somnōs exterritus umbrīs

optābit cecidisse manū, ferrōque negātō

invictus quondam Stygiās bellātor ad undās

dēfōrmāta feret līventī membra venēnō.