[1] annum agēns sextum decimum patrem āmīsit; sequentibusque cōnsulibus flāmen Diālis dēstinātus dīmissā Cossutiā, quae familiā equestrī sed admodum dīves praetextātō dēspōnsāta fuerat, Cornēliam Cinnae quater cōnsulis fīliam dūxit uxōrem, ex quā illī mox Iūlia nāta est; neque ut repudiāret compellī ā dictātōre Sullā ūllō modō potuit. quārē et sacerdōtiō et uxōris dōte et gentilīciīs hērēditātibus multātus dīversārum partium habēbātur, ut etiam discēdere ē mediō et quamquam morbō quārtānae aggravante prope per singulās noctēs commūtāre latebrās cōgerētur sēque ab inquīsītōribus pecūniā redimeret, dōnec per virginēs Vestālēs perque Māmercum Aemilium et Aurēlium Cottam propinquōs et affīnēs suōs veniam impetrāvit. satis cōnstat Sullam, cum dēprecantibus amīcissimīs et ōrnātissimīs virīs aliquamdiū dēnegāsset atque illī pertināciter contenderent, expugnātum tandem prōclāmāsse sīve dīvīnitus sīve aliquā coniectūra: vincerent ac sibi habērent, dummodo scīrent eum, quem incolumem tantō opere cuperent, quandōque optimātium partibus, quās sēcum simul dēfendissent, exitiō futūrum, nam Caesarī multōs Mariōs inesse.

[2] stīpendia prīma in Asiā fēcit Mārcī Thermī praetōris contuberniō; ā quō ad accersendam classem in Bīthȳniam missus dēsēdit apud Nīcomēdēn, nōn sine rūmōre prōstrātae rēgī pudīcitiae; quem rūmōrem auxit intrā paucōs rūrsus diēs repetīta Bīthȳnia per causam exigendae pecūniae quae dēbērētur cuidam lībertīnō clientī suō. reliqua mīlitia secundiōre fāmā fuit et ā Thermō in expugnātiōne Mytilēnārum corōnā cīvicā dōnātus est. [3] meruit et sub Servīliō Isauricō in Ciliciā, sed brevī tempore. nam Sullae morte compertā, simul spē novae dissēnsiōnis, quae per Mārcum Lepidum movēbātur, Rōmam properē rediit. et Lepidī quidem societāte, quamquam magnīs condiciōnibus invītārētur, abstinuit, cum ingeniō eius diffīsus tum occāsiōne, quam minōrem opīniōne offenderat.

[4] cēterum compositā sēditiōne cīvīlī Cornēlium Dolābellam cōnsulārem et triumphālem repetundārum postulāvit; absolūtōque Rhodum sēcēdere statuit, et ad dēclīnandam invidiam et ut per ōtium ac requiem Apollōniō Molōnī clārissimō tunc dīcendī magistrō operam daret. hūc dum hībernīs iam mēnsibus trāicit, circā Pharmacūsam īnsulam ā praedōnibus captus est mānsitque apud eōs nōn sine summā indignātiōne prope quadrāgintā diēs cum ūnō medicō et cubiculāriīs duōbus. nam comitēs servōsque cēterōs initiō statim ad expediendās pecūniās, quibus redimerētur, dīmīserat. numerātīs deinde quīnquāgintā talentīs expositus in lītore nōn distulit quīn ēvestīgiō classe dēductā persequerētur abeuntīs ac redāctōs in potestātem suppliciō, quod saepe illīs minātus inter iocum fuerat, afficeret.

vāstante regiōnēs proximās Mithridāte, nē dēsidēre in discrīmine sociōrum vidērētur, ab Rhodō, quō pertenderat, trānsiit in Asiam auxiliīsque contractīs et praefectō rēgis prōvinciā expulsō nūtantīs ac dubiās cīvitātēs retinuit in fidē.

[5] tribūnātū mīlitum, quī prīmus Rōmam reversō per suffrāgia populī honor obtigit, āctōrēs restituendae tribūnīciae potestātis, cuius vim Sulla dēminuerat, ēnīxissimē iūvit. L. etiam Cinnae uxōris frātrī, et quī cum eō cīvīlī discordiā Lepidum secūtī post necem cōnsulis ad Sertōrium cōnfūgerant, reditum in cīvitātem rogātiōne Plōtiā cōnfēcit habuitque et ipse super eā rē contiōnem.

[6] quaestor Iūliam amitam uxōremque Cornēliam dēfūnctās laudāvit ē mōre prō rōstrīs. et in amitae quidem laudātiōne dē eius ac patris suī utrāque orīgine sīc refert:

“amitae meae Iūliae māternum genus ab rēgibus ortum, paternum cum dīs immortālibus coniūnctum est. nam ab Ancō Mārciō sunt Mārciī Rēgēs, quō nōmine fuit māter; ā Venere Iūliī, cuius gentis familia est nostra. est ergō in genere et sānctitās rēgum, quī plūrimum inter hominēs pollent, et caerimōnia deōrum, quōrum ipsī in potestāte sunt rēgēs.”

in Cornēliae autem locum Pompeiam dūxit Quīntī Pompeī fīliam, L. Sullae neptem; cum quā deinde dīvortium fēcit, adulterātam opīnātus ā Pūbliō Clōdiō, quem inter pūblicās caerimōniās penetrāsse ad eam muliebrī veste tam cōnstāns fāma erat ut senātus quaestiōnem dē pollūtīs sacrīs dēcrēverit.

[7] quaestōrī ulterior Hispānia obvēnit; ubi cum mandātū praetōris iūre dīcundō conventūs circumīret Gādīsque vēnisset, animadversā apud Herculis templum Magnī Alexandrī imāgine ingemuit et quasi pertaesus ignāviam suam, quod nihildum ā sē memorābile āctum esset in aetāte, quā iam Alexander orbem terrārum subēgisset, missiōnem continuō efflāgitāvit ad captandās quam prīmum maiōrum rērum occāsiōnēs in urbe. etiam cōnfūsum eum somniō proximae noctis — nam vīsus erat per quiētem stuprum mātrī intulisse — coniectōrēs ad amplissimam spem incitāvērunt arbitrium terrārum orbis portendī interpretantēs, quandō māter, quam subiectam sibi vīdisset, nōn alia esset quam terra, quae omnium parēns habērētur.

[8] dēcēdēns ergō ante tempus colōniās Latīnās dē petendā cīvitāte agitantēs adiit, et ad audendum aliquid concitāsset, nisi cōnsulēs cōnscrīptās in Ciliciam legiōnēs paulisper ob id ipsum retinuissent. [9] nec eō sētius maiōra mox in urbe mōlītus est: siquidem ante paucōs diēs quam aedīlitātem inīret, vēnit in suspīciōnem cōnspīrāsse cum Mārcō Crassō cōnsulārī, item Pūbliō Sullā et L. Autrōniō post dēsignātiōnem cōnsulātūs ambitūs condemnātīs, ut prīncipiō annī senātum adorīrentur et, trucīdātīs quōs placitum esset, dictātūram Crassus invāderet, ipse ab eō magister equitum dīcerētur cōnstitūtāque ad arbitrium rē pūblicā Sullae et Autrōniō cōnsulātus restituerētur. meminērunt huius coniūrātiōnis Tanūsius Geminus in historiā, Mārcus Bibulus in ēdictīs, C. Cūriō pater in ōrātiōnibus. dē hāc significāre vidētur et Cicerō in quādam ad Axium epistulā referēns Caesarem in cōnsulātū cōnfirmāsse rēgnum dē quō aedīlis cōgitārat. Tanūsius adicit Crassum paenitentiā vel metū diem caedī dēstinātum nōn obīsse et idcircō nē Caesarem quidem signum quod ab eō darī convēnerat dedisse; convēnisse autem Cūriō ait, ut togam dē umerō dēiceret. īdem Cūriō sed et M. Actōrius Nāsō auctōrēs sunt cōnspīrāsse eum etiam cum Gnaeō Pīsōne adulēscente, cui ob suspīciōnem urbānae coniūrātiōnis prōvincia Hispānia ultrō extrā ōrdinem data sit; pactumque ut simul forīs ille, ipse Rōmae ad rēs novās cōnsurgerent, per Ambrōnas et Trānspadānōs; dēstitūtum utriusque cōnsilium morte Pīsōnis.

[10] aedīlis praeter comitium ac forum basilicāsque etiam Capitōlium ōrnāvit porticibus ad tempus exstrūctīs, in quibus abundante rērum cōpiā pars apparātus expōnerētur. vēnātiōnēs autem lūdōsque et cum collēgā et sēparātim ēdidit, quō factum est ut commūnium quoque impēnsārum sōlus grātiam caperet, nec dissimulāret collēga eius Mārcus Bibulus ēvēnisse sibi quod Pollūcī: ut enim geminīs frātribus aedēs in forō cōnstitūta tantum Castoris vocārētur, ita suam Caesarisque mūnificentiam ūnīus Caesaris dīcī. adiēcit īnsuper Caesar etiam gladiātōrium mūnus, sed aliquantō pauciōribus quam dēstināverat paribus; nam cum multiplicī undique familiā comparātā inimīcōs exterruisset, cautum est dē numerō gladiātōrum, quō nē maiōrem cuiquam habēre Rōmae licēret.

[11] conciliātō populī favōre temptāvit per partem tribūnōrum, ut sibi Aegyptus prōvincia plēbīscītō darētur, nānctus extraōrdināriī imperiī occāsiōnem, quod Alexandrīnī rēgem suum socium atque amīcum ā senātū appellātum expulerant rēsque vulgō improbābātur. nec obtinuit adversante optimātium factiōne: quōrum auctōritātem ut quibus posset modīs in vicem dēminueret, tropaea Gāī Marī dē Iugurthā dēque Cimbrīs atque Teutonīs ōlim ā Sullā disiecta restituit atque in exercendā dē sīcāriīs quaestiōne eōs quoque sīcāriōrum numerō habuit, quī prōscrīptiōne ob relāta cīvium Rōmānōrum capita pecūniās ex aerāriō accēperant, quamquam exceptōs Cornēliīs lēgibus. [12] subōrnāvit etiam quī Gāiō Rabīriō perduelliōnis diem dīceret, quō praecipuō adiūtōre aliquot ante annōs Lūcī Sāturnīnī sēditiōsum tribūnātum senātus coercuerat, ac sorte iūdex in reum ductus tam cupidē condemnāvit ut ad populum prōvocantī nihil aequē ac iūdicis acerbitās prōfuerit.

[13] dēpositā prōvinciae spē pontificātum maximum petiit nōn sine profūsissimā largītiōne; in quā reputāns magnitūdinem aeris aliēnī, cum māne ad comitia dēscenderet, praedīxisse mātrī ōsculantī fertur domum sē nisi pontificem nōn reversūrum. atque ita potentissimōs duōs competītōrēs multumque et aetāte et dignitāte antecēdentēs superāvit ut plūra ipse in eōrum tribubus suffrāgia quam uterque in omnibus tulerit.

[14] praetor creātus, dētēctā coniūrātiōne Catilīnae senātūque ūniversō in sociōs facinoris ultimam statuente poenam, sōlus mūnicipātim dīvidendōs custōdiendōsque pūblicātīs bonīs cēnsuit. quīn et tantum metum iniēcit asperiōra suādentibus, identidem ostentāns quanta eōs in posterum ā plēbe Rōmānā manēret invidia, ut Decimum Sīlānum cōnsulem dēsignātum nōn piguerit sententiam suam, quia mūtāre turpe erat, interpretātiōne lēnīre, velut gravius atque ipse sēnsisset exceptam. obtinuisset adeō trānsductīs iam ad sē plūribus et in hīs Cicerōne cōnsulis frātre, nisi labantem ōrdinem cōnfirmāsset M. Catōnis ōrātiō. ac nē sīc quidem impedīre rem dēstitit, quoad manus equitum Rōmānōrum, quae armāta praesidiī causā circumstābat, immoderātius persevērantī necem commināta est, etiam strictōs gladiōs ūsque eō intentāns ut sedentem ūnā proximī dēseruerint, vix paucī complexū togāque obiectā prōtēxerint. tunc plānē dēterritus nōn modo cessit, sed et in reliquum annī tempus cūriā abstinuit.

[15] prīmō praetūrae diē Quīntum Catulum dē refectiōne Capitōliī ad disquīsītiōnem populī vocāvit, rogātiōne prōmulgātā quā cūrātiōnem eam in alium trānsferēbat; vērum impār optimātium cōnspīrātiōnī, quōs relictō statim novōrum cōnsulum officiō frequentēs obstinātōsque ad resistendum concucurrisse cernēbat, hanc quidem āctiōnem dēposuit. [16] cēterum Caeciliō Metellō tribūnō plēbis turbulentissimās lēgēs adversus collēgārum intercessiōnem ferentī auctōrem prōpugnātōremque sē pertinācissimē praestitit, dōnec ambō administrātiōne reī pūblicae dēcrētō patrum submovērentur. ac nihilō minus permanēre in magistrātū et iūs dīcere ausus, ut comperit parātōs, quī vī ac per arma prohibērent, dīmissīs līctōribus abiectāque praetextā domum clam refūgit prō condiciōne temporum quiētūrus. multitūdinem quoque bīduō post sponte et ultrō cōnfluentem operamque sibi in asserendā dignitāte tumultuōsius pollicentem compescuit. quod cum praeter opīniōnem ēvēnisset, senātus ob eundem coetum festīnātō coāctus grātiās eī per prīmōrēs virōs ēgit accītumque in cūriam et amplissimīs verbīs collaudātum in integrum restituit inductō priōre dēcrētō.

[17] reccidit rūrsus in discrīmen aliud inter sociōs Catilīnae nōminātus et apud Novium Nigrum quaestōrem ā Lūciō Vettiō indice et in senātū ā Quīntō Curiō, cui, quod prīmus cōnsilia coniūrātōrum dētēxerat, cōnstitūta erant pūblicē praemia. Curius ē Catilīnā sē cognōvisse dīcēbat, Vettius etiam chīrographum eius Catilīnae datum pollicēbātur. id vērō Caesar nūllō modō tolerandum exīstimāns, cum implōrātō Cicerōnis testimōniō quaedam sē dē coniūrātiōne ultrō ad eum dētulisse docuisset, nē Curiō praemia darentur effēcit; Vettium pignoribus captīs et dīreptā supellectile male mulcātum ac prō rōstrīs in contiōne paene discerptum coniēcit in carcerem; eōdem Novium quaestōrem, quod compellārī apud sē maiōrem potestātem passus esset.

[18] ex praetūrā ulteriōrem sortītus Hispāniam retinentēs crēditōrēs interventū spōnsōrum remōvit ac neque mōre neque iūre, antequam prōvinciae ōrnārentur, profectus est, incertum metūne iūdiciī, quod prīvātō parābātur, an quō mātūrius sociīs implōrantibus subvenīret; pācātāque prōvinciā parī festīnātiōne, nōn exspectātō successōre, ad triumphum simul cōnsulātumque dēcessit. sed cum ēdictīs iam comitiīs ratiō eius habērī nōn posset nisi prīvātus introīsset urbem, et ambientī ut lēgibus solverētur multī contrā dīcerent, coāctus est triumphum, nē cōnsulātū exclūderētur, dīmittere.

[19] ē duōbus cōnsulātūs competītōribus Lūciō Lucceiō Mārcōque Bibulō, Lucceium sibi adiūnxit, pactus ut is, quoniam īnferior grātiā esset pecūniāque pollēret, nummōs dē suō commūnī nōmine per centuriās prōnūntiāret. quā cognitā rē optimātēs, quōs metus cēperat nihil nōn ausūrum eum in summō magistrātū concordī et cōnsentiente collēgā, auctōrēs Bibulō fuērunt tantundem pollicendī, ac plērīque pecūniās contulērunt, nē Catōne quidem abnuente eam largītiōnem ē rē pūblicā fierī.

igitur cum Bibulō cōnsul creātur. eandem ob causam opera ab optimātibus data est ut prōvinciae futūrīs cōnsulibus minimī negōtiī, id est silvae callēsque, dēcernerentur. quā maximē iniūriā īnstīnctus omnibus officiīs Gnaeum Pompeium assectātus est offēnsum patribus, quod Mithridāte rēge victō cūnctantius cōnfirmārentur ācta sua. Pompeiōque Mārcum Crassum reconciliāvit veterem inimīcum ex cōnsulātū, quem summā discordiā simul gesserant; ac societātem cum utrōque iniit nē quid agerētur in rē pūblicā quod displicuisset ūllī ē tribus.

[20] initō honōre prīmus omnium īnstituit ut tam senātūs quam populī diurna ācta cōnfierent et pūblicārentur. antīquum etiam rēttulit mōrem, ut quō mēnsē fascēs nōn habēret, accēnsus ante eum īret, līctōrēs pōne sequerentur. lēge autem agrāriā prōmulgātā obnūntiantem collēgam armīs forō expulit ac posterō diē in senātū conquestum nec quōquam repertō, quī super tālī cōnsternātiōne referre aut cēnsēre aliquid audēret, quālia multa saepe in leviōribus turbīs dēcrēta erant, in eam coēgit dēspērātiōnem, ut, quoad potestāte abīret, domō abditus nihil aliud quam per ēdicta obnūntiāret. ūnus ex eō tempore omnia in rē pūblicā et ad arbitrium administrāvit, ut nōnnūllī urbānōrum, cum quid per iocum testandī grātiā signārent, nōn Caesare et Bibulō, sed Iūliō et Caesare cōnsulibus āctum scrīberent bis eundem praepōnentēs nōmine atque cognōmine, utque vulgō mox ferrentur hī versūs: nōn Bibulō quiddam nūper sed Caesare factum est: nam Bibulō fierī cōnsule nīl meminī. campum Stellātem maiōribus cōnsecrātum agrumque Campānum ad subsidia reī pūblicae vectīgālem relictum dīvīsit extrā sortem ad vīgintī mīlibus cīvium, quibus ternī plūrēsve līberī essent. pūblicānōs remissiōnem petentīs tertia mercēdum parte relevāvit ac, nē in locātiōne novōrum vectīgālium immoderātius licērentur, prōpalam monuit. cētera item, quae cuique libuissent, dīlargītus est contrā dīcente nūllō ac, sī cōnārētur quis, absterritō. Mārcum Catōnem interpellantem extrahī cūriā per līctōrem dūcīque in carcerem iussit. Lūciō Lūcullō līberius resistentī tantum calumniārum metum iniēcit, ut ad genua ultrō sibi accideret. Cicerōne in iūdiciō quōdam dēplōrante temporum statum Pūblium Clōdium inimīcum eius, frūstrā iam prīdem ā patribus ad plēbem trānsīre nitentem, eōdem diē hōrāque nōnā trānsdūxit. postrēmō in ūniversōs dīversae factiōnis [indicem ***] inductum praemiīs, ut sē dē īnferendā Pompeiō nece sollicitātum ā quibusdam profitērētur prōductusque prō rōstrīs auctōrēs ex compāctō nōmināret; sed ūnō atque alterō frūstrā nec sine suspīciōne fraudis nōminātīs dēspērāns tam praecipitīs cōnsiliī ēventum intercēpisse venēnō indicem crēditur.

[21] sub idem tempus Calpurniam L. Pīsōnis fīliam successūrī sibi in cōnsulātū dūxit uxōrem suamque, Iūliam, Gnaeō Pompeiō collocāvit repudiātō priōre spōnsō Servīliō Caepiōne, cuius vel praecipua opera paulō ante Bibulum impugnāverat. ac post novam affīnitātem Pompeium prīmum rogāre sententiam coepit, cum Crassum solēret essetque cōnsuētūdō, ut quem ōrdinem interrogandī sententiās cōnsul Kalendīs. Iānuāriīs īnstituisset, eum tōtō annō cōnservāret.

[22] socerō igitur generōque suffrāgantibus ex omnī prōvinciārum cōpiā Galliās potissimum ēlēgit, †cuius ēmolumentō et oportūnitāte idōneā sit māteria triumphōrum†. et initiō quidem Galliam Cisalpīnam Illyricō adiectō lēge Vatīniā accēpit; mox per senātum Comātam quoque, veritīs patribus nē, sī ipsī negāssent, populus et hanc daret. quō gaudiō ēlātus nōn temperāvit, quīn paucōs post diēs frequentī cūriā iactāret, invītīs et gementibus adversāris adeptum sē quae concupīsset, proinde ex eō īnsultātūrum omnium capitibus; ac negante quōdam per contumēliam facile hoc ūllī fēminae fore, responderit quasi allūdēns: in Syriā quoque rēgnāsse Samēramin magnamque Asiae partem Amazonās tenuisse quondam.

[23] fūnctus cōnsulātū Gāiō Memmiō Lūciōque Domitiō praetōribus dē superiōris annī āctīs referentibus cognitiōnem senātuī dētulit; nec illō suscipiente trīduōque per irritās altercātiōnēs absūmptō in prōvinciam abiit. et statim quaestor eius in praeiūdicium aliquot crīminibus arreptus est. mox et ipse ā Lūciō Antistīō tr. pl. postulātus appellātō dēmum collēgiō obtinuit, cum reī pūblicae causa abesset reus nē fieret. ad sēcūritātem ergō posterī temporis in magnō negōtiō habuit obligāre semper annuōs magistrātūs et ē petītōribus nōn aliōs adiuvāre aut ad honōrem patī pervenīre, quam quī sibi recēpissent prōpugnātūrōs absentiam suam; cuius pactī nōn dubitāvit ā quibusdam iūs iūrandum atque etiam syngrapham exigere.

[24] sed cum Lūcius Domitius cōnsulātus candidātus palam minārētur cōnsulem sē effectūrum quod praetor nequīsset adēmptūrumque eī exercitus, Crassum Pompeiumque in urbem prōvinciae suae Lūcam extractōs compulit, ut dētrūdendī Domitiī causa cōnsulātum alterum peterent, perfēcitque †utrumque, ut in quīnquennium sibi imperium prōrogārētur. quā fīdūcia ad legiōnēs, quās ā rē pūblicā accēperat, aliās prīvātō sūmptū addidit, ūnam etiam ex Trānsalpīnīs cōnscrīptam, vocābulō quoque Gallicō — Alauda enim appellābātur — quam disciplīnā cultūque Rōmānō īnstitūtam et ōrnātam posteā ūniversam cīvitāte dōnāvit. nec deinde ūlla bellī occāsiōne, nē iniūstī quidem ac perīculōsī abstinuit, tam foederātīs quam īnfēstīs ac ferīs gentibus ultrō lacessitis, adeō ut senātus quondam lēgātōs ad explōrandum statum Galliārum mittendōs dēcrēverit ac nōnnūllī dēdendum eum hostibus cēnsuerint. sed prōsperē cēdentibus rēbus et saepius et plūrium quam quisquam umquam diērum supplicātiōnēs impetrāvit.

[25] gessit autem novem annīs, quibus in imperiō fuit, haec ferē. omnem Galliam, quae saltū Pȳrēnaeō Alpibusque et monte Cebenna, flūminibus Rhēnō ac Rhodanō continētur patetque circuitū ad bis et trīciēs centum mīlia passuum, praeter sociās ac bene meritās cīvitātēs, in prōvinciae fōrmam redēgit, eīque CCCC in singulōs annōs stīpendiī nōmine imposuit. Germānōs, quī trāns Rhēnum incolunt, prīmus Rōmānōrum ponte fabricātō aggressus maximīs affēcit clādibus; aggressus est et Britannōs ignōtōs anteā superātīsque pecūniās et obsidēs imperāvit; per tot successūs ter nec amplius adversum cāsum expertus: in Britanniā classe vī tempestātis prope absūmpta et in Galliā ad Gergoviam legiōne fūsā et in Germānōrum fīnibus Titūriō et Aurunculēiō lēgātīs per īnsidiās caesīs.

[26] eōdem temporis spatiō mātrem prīmō, deinde fīliam, nec multō post nepōtem āmīsit. inter quae, cōnsternātā Pūblī Clōdī caede rē pūblicā, cum senātus ūnum cōnsulem nōminātimque Gnaeum Pompeium fierī cēnsuisset, ēgit cum tribūnīs plēbis collēgam sē Pompeiō dēstinantibus, id potius ad populum ferrent, ut absentī sibi, quandōque imperiī tempus explērī coepisset, petītiō secundī cōnsulātūs darētur, nē eā causā mātūrius et imperfectō adhūc bellō dēcēderet. quod ut adeptus est, altiōra iam meditāns et speī plēnus nūllum largītiōnis aut officiōrum in quemquam genus pūblicē prīvātimque omīsit. forum dē manubiīs incohāvit, cuius ārea super sēstertium mīliēs cōnstitit. mūnus populō epulumque prōnūntiāvit in fīliae memoriam, quod ante eum nēmō. quōrum ut quam maxima exspectātiō esset, ea quae ad epulum pertinērent, quamvīs macellarīs ablocāta, etiam domesticātim apparābat. gladiātōrēs nōtōs, sīcubi īnfēstīs spectātōribus dīmicārent, vī rapiendōs reservandōsque mandābat. tīrōnēs neque in lūdō neque per lanistās, sed in domibus per equitēs Rōmānōs atque etiam per senātōrēs armōrum perītōs ērudiēbat, precibus ēnitēns, quod epistulīs eius ostenditur, ut disciplīnam singulōrum susciperent ipsīque dictāta exercentibus darent. legiōnibus stīpendium in perpetuum duplicāvit. frūmentum, quotiēns cōpia esset, etiam sine modō mēnsūrāque praebuit ac singula interdum mancipia ē praedā virītim dedit.

[27] ad retinendam autem Pompeī necessitūdinem ac voluntātem Octāviam sorōris suae neptem, quae Gāiō Mārcellō nūpta erat, condiciōnem eī dētulit sibique fīliam eius in mātrimōnium petit Faustō Sullae dēstinātam. omnibus vērō circā eum atque etiam parte magnā senātūs grātuītō aut levī faenore obstrictīs, ex reliquō quoque ōrdinum genere vel invītātōs vel sponte ad sē commeantis ūberrimō congiāriō prōsequēbātur, lībertōs īnsuper servulōsque cuiusque, prout dominō patrōnōve grātus quī esset. tum reōrum aut obaerātōrum aut prōdigae iuventūtis subsidium ūnicum ac prōmptissimum erat, nisi quōs gravior crīminum vel inopiae luxuriaeve vīs urgēret, quam ut subvenīrī posset ā sē; hīs plānē palam bellō cīvīlī opus esse dīcēbat.

[28] nec minōre studiō rēgēs atque prōvinciās per terrārum orbem alliciēbat, aliīs captīvōrum milia dōnō offerēns, aliīs citrā senātūs populīque auctōritātem, quō vellent et quotiēns vellent, auxilia submittēns, superque Ītaliae Galliārumque et Hispāniārum, Asiae quoque et Graeciae potentissimās urbēs praecipuīs operibus exōrnāns; dōnec, attonitīs iam omnibus et quōrsum illa tenderent reputantibus, Mārcus Claudius Mārcellus cōnsul ēdictō praefātus, dē summā sē rē pūblicā āctūrum, rettulit ad senātum, ut eī succēderētur ante tempus, quoniam bellō cōnfectō pāx esset ac dīmittī dēbēret victor exercitūs; et nē absentīs ratiō comitiīs habērētur, quandō nec plēbīscītō Pompeius posteā abrogāsset. acciderat autem, ut is lēgem dē iūre magistrātuum ferēns eō capite, quō petītiōne honōrum absentis submovēbat, nē Caesarem quidem exciperet per oblīviōnem, ac mox lēge iam in aes incīsa et in aerārium condita corrigeret errōrem. nec contentus Mārcellus prōvinciās Caesarī et prīvilēgium ēripere, rēttulit etiam, ut colōnīs, quōs rogātiōne Vatīniā Novum Cōmum dēdūxisset, cīvitās adimerētur, quod per ambitiōnem et ultrā praescrīptum data esset.

[29] commōtus hīs Caesar ac iūdicāns, quod saepe ex eō audītum ferunt, difficilius sē prīncipem cīvitātis ā prīmō ōrdine in secundum quam ex secundō in novissimum dētrūdī, summā ope restitit, partim per intercessōrēs tribūnōs, partim per Servium Sulpicium alterum cōnsulem. īnsequentī quoque annō Gāiō Mārcellō, quī frātrī patruēlī suō Mārcō in cōnsulātū successerat, eādem temptante collēgam eius Aemilium Paulum Gāiumque Cūriōnem violentissimum tribūnōrum ingentī mercēde dēfēnsōrēs parāvit. sed cum obstinātius omnia agī vidēret et dēsignātōs etiam cōnsulēs ē parte dīversā, senātum litterīs dēprecātus est, nē sibi beneficium populī adimerētur, aut ut cēterī quoque imperātōrēs ab exercitibus discēderent; cōnfīsus, ut putant, facilius sē, simul atque libuisset, veterānōs convocātūrum quam Pompeium novōs mīlitēs. cum adversāriīs autem pepigit, ut dīmissīs octo legiōnibus Trānsalpīnāque Galliā duae sibi legiōnēs et Cisalpīna prōvincia vel etiam ūna legiō cum Illyricō concēderētur, quoad cōnsul fieret.

[30] vērum neque senātū interveniente et adversāriīs negantibus ūllam sē dē rē pūblicā factūrōs pactiōnem, trānsiit in citeriōrem Galliam, conventibusque perāctīs Rāvennae substitit, bellō vindicātūrus sī quid dē tribūnīs plēbis intercēdentibus prō sē gravius ā senātū cōnstitūtum esset. et praetextum quidem illī cīvīlium armōrum hoc fuit; causās autem aliās fuisse opīnantur. Gnaeus Pompeius ita dictitābat, quod neque opera cōnsummāre, quae īnstituerat, neque populī exspectātiōnem, quam dē adventū suō fēcerat, prīvātīs opibus explēre posset, turbāre omnia ac permiscēre voluisse. aliī timuisse dīcunt, nē eōrum, quae prīmō cōnsulātū adversus auspicia lēgēsque et intercessiōnēs gessisset, ratiōnem reddere cōgerētur; cum M. Catō identidem nec sine iūre iūrandō dēnūntiāret dēlātūrum sē nōmen eius, simul ac prīmum exercitum dīmīsisset; cumque vulgō fore praedicārent, ut sī prīvātus redīsset, Milōnis exemplō circumpositīs armātīs causam apud iūdicēs dīceret. quod probābilius facit Asinius Polliō, Pharsālicā aciē caesōs prōflīgātōsque adversāriōs prōspicientem haec eum ad verbum dīxisse referēns: “hoc voluērunt; tantīs rēbus gestīs Gāius Caesar condemnātus essem, nisi ab exercitū auxilium petīssem.” Quīdam putant captum imperiī cōnsuētūdine pēnsitātīsque suīs et inimīcōrum vīribus ūsum occāsiōne rapiendae dominātiōnis, quam aetāte prīmā concupīsset. quod exīstimāsse vidēbātur et Cicerō scrībēns dē Officiīs tertiō librō semper Caesarem in ōre habuisse Eurīpidis versūs, quōs sīc ipse convertit: nam sī violandum est iūs, rēgnandī grātiā violandum est: aliīs rēbus pietātem cōlās.

[31] cum ergō sublātam tribūnōrum intercessiōnem ipsōsque urbe cessisse nūntiātum esset, praemissīs cōnfestim clam cohortibus, nē quā suspīciō movērētur, et spectāculō pūblicō per dissimulātiōnem interfuit et fōrmam, quā lūdum gladiātōrium erat aedificātūrus, cōnsīderāvit et ex cōnsuētūdine convīviō sē frequentī dedit. dein post sōlis occāsum mūlīs ē proximō pistrīnō ad vehiculum iūnctīs occultissimum iter modicō comitātū ingressus est; et cum lūminibus exstīnctīs dēcessisset via, diū errābundus tandem ad lūcem duce repertō per angustissimōs trāmitēs pedibus ēvāsit. cōnsecūtusque cohortīs ad Rubicōnem flūmen, quī prōvinciae eius fīnis erat, paulum cōnstitit, ac reputāns quantum mōlīrētur, conversus ad proximōs: “etiam nunc,” inquit, “regredī possumus; quod sī ponticulum trānsierīmus, omnia armīs agenda erunt.”

[32] cūnctantī ostentum tāle factum est. quīdam eximiā magnitūdine et fōrmā in proximō sedēns repente appāruit harundine canēns; ad quem audiendum cum praeter pāstōrēs plūrimī etiam ex statiōnibus mīlitēs concurrissent interque eōs et aeneātōrēs, rapta ab ūnō tubā prosilīvit ad flūmen et ingentī spīritū classicum exōrsus pertendit ad alteram rīpam. tunc Caesar: “eātur,” inquit, “quō deōrum ostenta et inimīcōrum inīquitās vocat. iacta ālea est,” inquit.

[33] atque ita trāiectō exercitū, adhibitīs tribūnīs plēbis, quī pulsī supervēnerant, prō contiōne fidem mīlitum flēns ac veste ā pectore discissā invocāvit. exīstimātur etiam equestrēs cēnsūs pollicitus singulīs; quod accidit opīniōne falsā. nam cum in alloquendō adhortandōque saepius digitum laevae manūs ostentāns affirmāret sē ad satīs faciendum omnibus, per quōs dignitātem suam dēfēnsūrus esset, ānulum quoque aequō animō dētractūrum sibi, extrēma contiō, cui facilius erat vidēre contiōnantem quam audīre, prō dictō accēpit, quod vīsū suspicābātur; prōmissumque iūs ānulōrum cum mīlibus quadringēnīs fāmā distulit.

[34] ōrdō et summa rērum, quās deinceps gessit, sīc sē habent. Pīcēnum Umbriam Etrūriam occupāvit et Lūciō Domitiō, quī per tumultum successor eī nōminātus Corfīnium praesidiō tenēbat, in diciōnem redāctō atque dīmissō secundum Superum mare Brundisium tetendit, quō cōnsulēs Pompeiusque cōnfūgerant quam prīmum trānsfretātūrī. hōs frūstrā per omnīs morās exitū prohibēre cōnātus Rōmam iter convertit appellātīsque dē rē pūblicā patribus validissimās Pompeī cōpiās, quae sub tribus lēgātīs M. Petrēiō et L. Afrāniō et Marrōne in Hispāniā erant, invāsit, professus ante inter suōs, īre sē ad exercitum sine duce et inde reversūrum ad ducem sine exercitū. et quanquam obsidiōne Massiliae, quae sibi in itinere portās clauserat, summaque frūmentāriae reī pēnūriā retardante brevī tamen omnia subēgit.

[35] hinc urbe repetītā in Macedoniam trānsgressūs Pompeium, per quattuor paene mēnsēs maximīs obsessum operibus, ad extrēmum Pharsālicō proeliō fūdit et fugientem Alexandrīam persecūtus, ut occīsum dēprehendit, cum Ptolemaeō rēge, ā quō sibi quoque īnsidiās tendī vidēbat, bellum sānē difficillimum gessit, neque locō neque tempore aequō, sed hieme annī et intrā moenia cōpiōsissimī ac sollertissimī hostis, inops ipse omnium rērum atque imparātus. rēgnum Aegyptī victor Cleopatrae frātrīque eius minōrī permīsit, veritus prōvinciam facere, nē quandōque violentiōrem praesidem nacta novārum rērum māteria esset. ab Alexandrīā in Syriam et inde Pontum trānsiit urgentibus dē Pharnace nūntiīs, quem Mithridātis Magnī fīlium ac tunc occāsiōne temporum bellantem iamque multiplicī successū praeferōcem, intrā quīntum quam adfuerat diem, quattuor quibus in cōnspectum vēnit hōrīs, ūnā prōflīgāvit aciē; crēbrō commemorāns Pompeī fēlīcitātem, cui praecipua mīlitiae laus dē tam imbellī genere hostium contigisset. dehinc Scīpiōnem ac Iubam reliquiās partium in Āfricā refoventīs dēvīcit, Pompeī līberōs in Hispāniā.

[36] omnibus cīvīlibus bellis nūllam clādem nisi per lēgātōs suōs passūs est, quōrum C. Cūriō in Āfricā periit, C. Antōnius in Illyricō in adversāriōrum dēvēnit potestātem, P. Dolābella classem in eōdem Illyricō, Cn. Domitius Calvīnus in Pontō exercitum āmīsērunt. ipse prosperrīmē semper ac nē ancipitī quidem umquam fortūna praeterquam bis dīmicāvit: semel ad Dyrrachium, ubi pulsus nōn īnstante Pompeiō negāvit eum vincere scīre, iterum in Hispāniā ultimō proeliō, cum dēspērātīs rēbus etiam dē cōnscīscendā nece cōgitāvit.

[37] cōnfectīs bellīs quīnquiēns triumphāvit, post dēvictum Scīpiōnem quater eōdem mēnsē, sed interiectīs diēbus, et rūrsus semel post superātōs Pompeī līberōs. prīmum et excellentissimum triumphum ēgit Gallicum, sequentem Alexandrīnum, deinde Ponticum, huic proximum Āfricānum, novissimum Hispāniēnsem, dīversō quemque apparātū et īnstrūmentō. Gallicī triumphī diē Vēlābrum praetervehēns paene currū excussus est axe diffrāctō ascenditque Capitōlium ad lūmina quadrāgintā elephantis dextrā sinistrāque lychnūchōs gestantibus. Ponticō triumphō inter pompae fercula trium verbōrum praetulit titulum VĒNĪ VĪDĪ VĪCĪ nōn ācta bellī significantem sīcut cēterīs, sed celeriter cōnfectī notam.

[38] veterānīs legiōnibus praedae nōmine in peditēs singulōs super bīnā sēstertia, quae initiō cīvīlis tumultus numerāverat, vīcēna quaterna milia nummum dedit. assignāvit et agrōs, sed nōn continuōs, nē quis possessōrum expellerētur. populō praeter frūmentī dēnōs modiōs ac totidem oleī lībrās trecēnōs quoque nummōs, quōs pollicitus ōlim erat, virītim dīvīsit et hoc amplius centēnōs prō morā. annuam etiam habitātiōnem Rōmae ūsque ad bīna milia nummum, in Ītaliā nōn ultrā quīngēnōs sēstertiōs remīsit. adiēcit epulum ac vīscerātiōnem et post Hispāniēnsem victōriam duo prandia; nam cum prius parce neque prō līberālitāte suā praebitum iūdicāret, quīntō post diē aliud largissimum praebuit.

[39] ēdidit spectācula variī generis: mūnus gladiātōrium, lūdōs etiam regiōnātim urbe tōtā et quidem per omnium linguārum histriōnēs, item circēnsēs āthlētās naumachiam. mūnere in forō dēpugnāvit Fūrius Leptīnus stirpe praetōria et Q. Calpēnus senātor quondam āctorque causārum. Pyrricham saltāvērunt Asiae Bīthȳniaeque prīncipum libērī. lūdis Decimus Laberius eques Rōmānus mīmum suum ēgit dōnātusque quīngentīs sēstertiīs et ānulō aureō sessum in quattuordecim ē scaenā per orchēstram trānsiit. circēnsibus spatiō circī ab utrāque parte prōductō et in gȳrum eurīpō additō quadrīgās bīgāsque et equōs dēsultōriōs agitāvērunt nōbilissimī iuvenēs. Trōiam lūsit turma duplex maiōrum minōrumque puerōrum. vēnātiōnēs ēditae per diēs quīnque ac novissimē pugna dīvīsa in duās aciēs, quīngēnīs peditibus, elephantīs vīcēnīs, trīcēnīs equitibus hinc et inde commissīs. nam quō laxius dīmicārētur, sublātae mētae inque eārum locum bīna castra exadversum cōnstitūta erant. āthlētae stadiō ad tempus exstrūctō regiōne Mārtī campī certāvērunt per trīduum. nāvālī proeliō in minōre Cōdētā dēfossō lacū birēmēs ac trirēmēs quadrirēmēsque Tyriae et Aegyptiae classis magnō pugnātōrum numerō cōnflīxērunt. ad quae omnia spectācula tantum undique cōnflūxit hominum, ut plērīque advenae aut inter vīcōs aut inter viās tabernāculīs positīs manērent, ac saepe prae turbā ēlīsī exanimātīque sint plūrimī et in hīs duo senātōrēs.

[40] conversus hinc ad ōrdinandum reī pūblicae statum fāstōs corrēxit iam prīdem vitiō pontificum per intercalandī licentiam adeō turbātōs, ut neque messium fēriae aestāte neque vīndēmiārum autumnō competerent; annumque ad cursum sōlis accommodāvit, ut trecentōrum sexāgintā quīnque diērum esset et intercalāriō mēnse sublātō ūnus diēs quārtō quōque annō intercalārētur. quō autem magis in posterum ex Kalendīs Iānuāriīs novīs temporum ratiō congrueret, inter Novembrem ac Decembrem mēnsem interiēcit duōs aliōs; fuitque is annus, quō haec cōnstituēbantur, quīndecim mēnsium cum intercalāriō, quī ex cōnsuētūdine in eum annum incīderat.

[41] senātum supplēvit, patriciōs allēgit, praetōrum aedīlium quaestōrum, minōrum etiam magistrātuum numerum ampliāvit; nūdātōs opere cēnsōriō aut sententia iūdicum dē ambitū condemnātōs restituit. comitiā cum populō partītus est, ut exceptīs cōnsulātūs competītōribus dē cēterō numerō candidātōrum prō parte dīmidiā quōs populus vellet prōnūntiārentur, prō parte alterā quōs ipse dedisset. et edēbat per libellōs circum tribum missōs scrīptūrā brevī: “Caesar dictātor illī tribuī. commendō vōbīs illum et illum, ut vestrō suffrāgiō suam dignitātem teneant.” Admīsit ad honōrēs et prōscrīptōrum līberōs. iūdicia ad duo genera iūdicum redēgit, equestris ōrdinis ac senātōriī; tribūnōs aerāriōs, quod erat tertium, sustulit. recēnsum populī nec mōre nec locō solitō, sed vīcātim per dominōs īnsulārum ēgit atque ex vīgintī trecentīsque mīlibus accipientium frūmentum ē pūblicō ad centum quīnquāgintā retrāxit; ac nē quī novī coetūs recēnsiōnis causā movērī quandōque possent, īnstituit, quotannīs in dēmortuōrum locum ex iīs, quī recēnsī nōn essent, subsortītiō ā praetōre fieret.

[42] octōgintā autem cīvium mīlibus in trānsmarīnās colōniās distribūtīs, ut exhaustae quoque urbis frequentiā suppeteret, sānxit, nē quis cīvis maior annīs vīgintī minorve †decem, quī sacrāmentō nōn tenērētur, plūs trienniō continuō Ītalia abesset, neu quī senātōris fīlius nisi contubernālis aut comes magistrātūs peregrē proficīscerētur; nēve iī, quī pecuāriam facerent, minus tertiā parte pūberum ingenuōrum inter pāstōrēs habērent. omnīsque medicīnam Rōmae professōs et līberālium artium doctōrēs, quō libentius et ipsī urbem incolerent et cēterī appeterent, cīvitāte dōnāvit. dē pecūniīs mūtuīs disiecta novārum tabulārum exspectātiōne, quae crēbrō movēbātur, dēcrēvit tandem, ut dēbitōrēs crēditōribus satis facerent per aestimātiōnem possessiōnum, quantī quāsque ante cīvīle bellum comparāssent, dēductō summae aeris aliēnī, sī quid ūsūrae nōmine numerātum aut perscrīptum fuisset; quā condiciōne quārta pars ferē crēditī dēperībat. cūncta collēgia praeter antīquitus cōnstitūtā distrāxit. poenās facinorum auxit; et cum locuplētēs eō facilius scelere sē obligārent, quod integrīs patrimōniīs exulābant, parricīdās, ut Cicerō scrībit, bonīs omnibus, reliquōs dīmidiā parte multāvit.

[43] iūs labōriōsissimē ac sevērissimē dīxit. repetundārum convictōs etiam ōrdine senātōriō mōvit. dirēmit nūptiās praetōriī virī, quī dīgressam ā marītō post bīduum statim dūxerat, quamvīs sine probrī suspīciōne. peregrīnārum mercium portōria īnstituit. lectīcārum ūsum, item conchȳliātae vestis et margarītārum nisi certīs persōnīs et aetātibus perque certōs diēs adēmit. lēgem praecipuē sūmptuāriam exercuit dispositīs circā macellum custōdibus, quī obsōnia contrā vetitum retinērent dēportārentque ad sē, submissīs nōnnumquam līctōribus atque mīlitibus, quī, sī quā custōdēs fefellissent, iam apposita ē trīclīniō auferrent.

[44] nam dē ōrnandā īnstruendāque urbe, item dē tuendō ampliandōque imperiō plūra ac maiōra in diēs dēstinābat: in prīmīs Mārtis templum, quantum nusquam esset, exstruere replētō et complānātō lacū, in quō naumachiae spectāculum ēdiderat, theātrumque summae magnitūdinis Tarpēiō montī accubāns; iūs cīvīle ad certum modum redigere atque ex immēnsā diffūsāque lēgum cōpiā optimā quaeque et necessāria in paucissimōs cōnferre librōs; bibliothēcās Graecās Latīnāsque quās maximās posset pūblicāre data Mārcō Varrōnī cūrā comparandārum ac dīgerendārum; siccāre Pomptīnās palūdēs; ēmittere Fūcinum lacum; viam mūnīre ā marī Superō per Appennīnī dorsum ad Tiberim ūsque; perfōdēre Isthmum; Dācōs, quī sē in Pontum et Thrāciam effūderant, coercēre; mox Parthīs īnferre bellum per Armeniam minōrem nec nisi ante expertōs aggredī proeliō. tālia agentem atque meditantem mors praevenit. dē quā priusquam dīcam, ea quae ad fōrmam et habitum et cultum et mōrēs, nec minus quae ad cīvīlia et bellica eius studia pertineant, nōn aliēnum erit summātim expōnere.

[45] fuisse trāditur excelsā statūrā, colōre candidō, teretibus membrīs, ōre paulō plēniōre, nigrīs vegetīsque oculīs, valītūdine prōsperā, nisi quod tempore extrēmō repente animō linquī atque etiam per somnum exterrērī solēbat. comitiālī quoque morbō bis inter rēs agendās correptus est. circā corporis cūram mōrōsior, ut nōn sōlum tondērētur dīligenter ac rāderētur, sed vellerētur etiam, ut quīdam exprobrāvērunt, calvitiī vērō dēfōrmitātem inīquissimē ferret saepe obtrectātōrum iocīs obnoxiam expertus. ideōque et dēficientem capillum revocāre ā vertice assuēverat et ex omnibus dēcrētīs sibi ā senātū populōque honōribus nōn aliud aut recēpit aut ūsūrpāvit libentius quam iūs laureae corōnae perpetuō gestandae. etiam cultū notābilem ferunt: ūsum enim lātō clāvō ad manūs fimbriātō nec umquam aliter quam ut super eum cingerētur, et quidem flūxiōre cīnctūrā; unde ēmānāsse Sullae dictum optimātēs saepius admonentīs, ut male praecīnctum puerum cavērent.

[46] habitāvit prīmō in Subūrā modicīs aedibus, post autem pontificātum maximum in Sacrā via domō pūblicā. munditiārum lautitiārumque studiōsissimum multī prōdidērunt: vīllam in Nemorēnsī ā fundāmentīs incohātam magnōque sūmptū absolūtam, quia nōn tōta ad animum eī responderat, tōtam dīruisse, quanquam tenuem adhūc et obaerātum; in expedītiōnibus tessellāta et sectilia pavīmenta circumtulisse.

[47] Britanniam petīsse spē margarītārum, quārum amplitūdinem cōnferentem interdum suā manū exēgisse pondus; gemmās, toreumata, signa, tabulās operis antīquī semper animōsissimē comparāsse; servitia rēctiōra polītiōraque immēnsō pretiō, et cuius ipsum etiam pudēret, sīc ut ratiōnibus vetāret īnferrī.

[48] convīvātum assiduē per prōvinciās duōbus trīclīniīs, ūnō quō sagātī palliātīve, alterō quō togātī cum illūstriōribus prōvinciārum discumberent. domesticam disciplīnam in parvīs ac maiōribus rēbus dīligenter adeō sevērēque rēxit, ut pistōrem alium quam sibi pānem convīvīs subicientem compedibus vīnxerit, lībertum grātissimum ob adulterātam equitis Rōmānī uxōrem, quamvīs nūllō querente, capitālī poenā affēcerit.

[49] pudīcitiae eius fāmam nihil quidem praeter Nīcomēdis contubernium laesit, gravī tamen et perennī obprobriō et ad omnium convīcia expositō. omittō Calvī Licinī nōtissimōs versūs: Bīthȳnia quicquid et pedicātor Caesaris umquam habuit. praetereō āctiōnēs Dolābellae et Cūriōnis patris, in quibus eum Dolābella “paelicem rēgīnae, spondam interiōrem rēgiae lectīcae,” at Cūriō “stabulum Nīcomēdis et Bīthȳnicum fornicem” dīcunt. missa etiam faciō ēdicta Bibulī, quibus prōscrīpsit collēgam suum Bīthȳnicam rēgīnam, eīque anteā rēgem fuisse cordī, nunc esse rēgnum. quō tempore, ut Mārcus Brūtus refert, Octāvius etiam quīdam valītūdine mentis līberius dicāx conventū maximō, cum Pompeium rēgem appellāsset, ipsum rēgīnam salūtāvit. sed C. Memmius etiam ad cyathum †et vī† Nīcomēdī stetisse obicit, cum reliquīs exolētīs, plēnō convīviō, accubantibus nōnnūllīs urbicīs negōtiātōribus, quōrum refert nōmina. Cicerō vērō nōn contentus in quibusdam epistulīs scrīpsisse ā satellitibus eum in cubiculum rēgium ēductum in aureō lectō veste purpureā dēcubuisse flōremque aetātis ā Venere ortī in Bīthȳniā contāminātum, quondam etiam in senātū dēfendentī eī Nȳsae causam, fīliae Nīcomēdīs, beneficiaque rēgis in sē commemorantī: “removē,” inquit, “istaec, ōrō tē, quandō nōtum est, et quid ille tibi et quid illī tūtē dederīs.” Gallicō dēnique triumphō mīlitēs eius inter cētera carmina, quālia currum prōsequentēs ioculāriter canunt, etiam illud vulgātissimum prōnūntiāvērunt: Galliās Caesar subēgit, Nīcomēdēs Caesarem: ecce Caesar nunc triumphat quī subēgit Galliās, Nīcomēdēs nōn triumphat quī subēgit Caesarem.

[50] prōnum et sūmptuōsum in libīdinēs fuisse cōnstāns opīniō est, plūrimāsque et illūstrēs fēminās corrūpisse, in quibus Postumiam Servī Sulpicī, Lolliam Aulī Gabīnī, Tertullam Mārcī Crassī, etiam Cn. Pompeī Mūciam. nam certē Pompeiō et ā Cūriōnibus patre et fīliō et ā multīs exprobrātum est, quod cuius causa post trēs līberōs exēgisset uxōrem et quem gemēns Aegisthum appellāre cōnsuēsset, eius posteā fīliam potentiae cupiditāte in mātrimōnium recēpisset. sed ante aliās dīlēxit Marcī Brūtī mātrem Servīliam, cui et proximō suō cōnsulātū sexāgiēns sēstertium margarītam mercātus est et bellō cīvīlī super aliās dōnātiōnēs amplissima praedia ex auctiōnibus hastae minimō addīxit; cum quidem plērīsque vīlitātem mīrantibus facētissimē Cicerō: “quō melius,” inquit, “ēmptum sciātis, tertia dēductā”; exīstimābātur enim Servīliā etiam fīliam suam Tertiam Caesarī conciliāre.

[51] nē prōvinciālibus quidem mātrimōniīs abstinuisse vel hōc distichō appāret iactātō aequē ā mīlitibus per Gallicum triumphum: urbānī, servātē uxōrēs: moechum calvom addūcimus. aurum in Galliā effutuistī, hic sūmpsistī mūtuum.

[52] dīlēxit et rēgīnās, inter quās Eunoēn Mauram Bogudis uxōrem, cui marītōque eius plūrima et immēnsa tribuit, ut Nāsō scrīpsit; sed maximē Cleopatram, cum quā et convīvia in prīmam lūcem saepe prōtrāxit et eādem nāve thalamēgō paene Aethiopia tenus Aegyptum penetrāvit, nisi exercitus sequī recūsāsset, quam dēnique accītam in urbem nōn nisi maximīs honōribus praemiīsque auctam remīsit fīliumque nātum appellāre nōmine suō passus est. quem quidem nōnnūllī Graecōrum similem quoque Caesarī et fōrmā et incessū trādidērunt. M. Antōnius agnitum etiam ab eō senātuī affirmāvit, quae scīre C. Matium et C. Oppium reliquōsque Caesaris amīcōs; quōrum Gāius Oppius, quasi plānē dēfēnsiōne ac patrōciniō rēs egēret, librum ēdidit, nōn esse Caesaris fīlium, quem Cleopatra dīcat. Helvius Cinnā tr. pl. plērīsque cōnfessus est habuisse sē scrīptam parātamque lēgem, quam Caesar ferre iussisset cum ipse abesset, utī uxōrēs līberōrum quaerendōrum causā quās et quot uellet dūcere licēret. at nē cui dubium omnīnō sit et impudīcitiae et adulteriōrum flagrāsse īnfāmia, Cūriō pater quādam eum ōrātiōne omnium mulierum virum et omnium virōrum mulierem appellat.

[53] vīnī parcissimum nē inimīcī quidem negāvērunt. Mārcī Catōnis est: ūnum ex omnibus Caesarem ad ēvertendam rem pūblicam sōbrium accessisse. nam circā vīctum Gāius Oppius adeō indifferentem docet, ut quondam ab hospite conditum oleum prō viridī appositum aspernantibus cēterīs sōlum etiam largius appetīsse scrībat, nē hospitem aut neglegentiae aut rūsticitātis vidērētur arguere.

[54] abstinentiam neque in imperiīs neque in magistrātibus praestitit. ut enim quīdam monumentīs suīs testātī sunt, in Hispāniā prō cōnsule et ā sociīs pecūniās accēpit ēmendīcātās in auxilium aeris aliēnī et Lūsitānōrum quaedam oppida, quanquam nec imperāta dētrectārent et advenientī portās patefacerent, dīripuit hostīliter. in Galliā fāna templaque deum dōnīs referta expīlāvit, urbēs dīruit saepius ob praedam quam ob dēlictum; unde factum, ut aurō abundāret ternīsque mīlibus nummum in lībrās prōmercāle per Ītaliam prōvinciāsque divēnderet. in prīmō cōnsulātū tria mīlia pondō aurī fūrātus ē Capitōliō tantundem inaurātī @āeris reposuit. societātēs ac rēgna pretiō dedit, ut quī ūnī Ptolemaeō prope sex mīlia talentōrum suō Pompeīque nōmine abstulerit. posteā vērō ēvidentissimīs rapīnīs ac sacrilegīs et onera bellōrum cīvīlium et triumphōrum ac mūnerum sustinuit impendia.

[55] ēloquentiā mīlitārīque rē aut aequāvit praestantissimōrum glōriam aut excessit. post accūsātiōnem Dolābellae haud dubiē prīncipibus patrōnīs annumerātus est. certē Cicerō ad Brūtum ōrātōrēs ēnumerāns negat sē vidēre, cui dēbeat Caesar cēdere, aitque eum ēlegantem, splendidam quoque atque etiam magnificam et generōsam quōdam modo ratiōnem dīcendī tenēre; et ad Cornēlium Nepōtem dē eōdem ita scrīpsit: “quid? ōrātōrem quem huic antepōnēs eōrum, quī nihil aliud ēgerunt? quis sententiīs aut acūtior aut crēbrior? quis verbīs aut ōrnātior aut ēlegantior?” genus ēloquentiae dumtaxat adulēscēns adhūc Strabōnis Caesaris secūtus vidētur, cuius etiam ex ōrātiōne, quae īnscrībitur “prō Sardīs,” ad verbum nōnnūlla trānstulit in dīvīnātiōnem suam. prōnūntiāsse autem dīcitur vōce acūtā, ārdentī mōtū gestūque, nōn sine venustāte. ōrātiōnēs aliquās relīquit, inter quās temere quaedam feruntur. “prō Quīntō Metellō” nōn immeritō Augustus exīstimat magis ab āctuarīs exceptam male subsequentibus verba dīcentīs, quam ab ipsō ēditam; nam in quibusdam exemplāribus inveniō nē īnscrīptam quidem “prō Metellō,” sed “quam scrīpsit Metellō,” cum ex persōnā Caesaris sermō sit Metellum sēque adversus commūnium obtrectātōrum crīminātiōnēs pūrgantīs. “apud mīlitēs” quoque “in Hispāniā” īdem Augustus vix ipsīus putat, quae tamen duplex fertur: ūna quasi priōre habitā proeliō, alterā posteriōre, quō Asinius Polliō nē tempus quidem contiōnandī habuisse eum dīcit subitā hostium incursiōne.

[56] relīquit et rērum suārum commentāriōs Gallicī cīvīlisque bellī Pompeiānī. nam Alexandrīnī Āfricīque et Hispāniēnsis incertus auctor est: aliī Oppium putant, aliī Hirtium, quī etiam Gallicī bellī novissimum imperfectumque librum supplēverit. dē commentāriīs Caesaris Cicerō in eōdem Brūtō sīc refert: “commentāriōs scrīpsit valdē quidem probandōs: nūdī sunt, rēctī et venustī, omnī ōrnātū ōrātiōnis tamquam veste dētractā; sed dum voluit aliōs habēre parāta, unde sūmerent quī vellent scrībere historiam, ineptīs grātum fortasse fēcit, quī illā volent calamistrīs inūrere, sānōs quidem hominēs ā scrībendō dēterruit.” Dē īsdem commentāriīs Hirtius ita praedicat: “adeō probantur omnium iūdiciō, ut praerepta, nōn praebitā facultās scrīptōribus videātur. cuius tamen reī maior nostra quam reliquōrum est admīrātiō; cēterī enim, quam bene atque ēmendātē, nōs etiam, quam facile atque celeriter eōs perscrīpserit, scīmus.” Polliō Asinius parum dīligenter parumque integrā vēritāte compositōs putat, cum Caesar plēraque et quae per aliōs erant gesta temere crēdiderit et quae per sē, vel cōnsultō vel etiam memoriā lāpsus perperam ēdiderit; exīstimatque rescrīptūrum et corrēctūrum fuisse. relīquit et “dē analogiā” duōs librōs et “anticatōnēs” totidem ac praetereā poēma quod īnscrībitur Iter. quōrum librōrum prīmōs in trānsitū Alpium, cum ex citeriōre Galliā conventibus perāctīs ad exercitum redīret, sequentēs sub tempus Mundēnsīs proeliī fēcit; novissimum, dum ab urbe in Hispāniam ulteriōrem quārtō et vīcēnsimō diē pervēnit. epistulae quoque eius ad senātum exstant, quās prīmum vidētur ad pāginās et fōrmam memoriālis libellī convertisse, cum anteā cōnsulēs et ducēs nōn nisi trānsversa chartā scrīptās mitterent. exstant et ad Cicerōnem, item ad familiārēs domesticīs dē rēbus, in quibus, sī quā occultius perferenda erant, per notās scrīpsit, id est sīc strūctō litterārum ōrdine, ut nūllum verbum efficī posset: quae sī quī investīgāre et persequī velit, quārtam elementōrum litteram, id est D prō Ā et perinde reliquās commūtet. feruntur ā puerō et ab adulēscentulō quaedam scrīpta, ut “laudēs Herculis,” tragoedia “Oedipus,” item “dicta collēctānea”: quōs omnīs libellōs vetuit Augustus pūblicārī in epistulā, quam brevem admodum ac simplicem ad Pompeium Macrum, cui ōrdinandās bibliothēcās dēlēgāverat, mīsit.

[57] armōrum et equitandī perītissimus, labōris ultrā fidem patiēns erat. in agmine nōnnumquam equō, saepius pedibus anteībat, capite dētēctō, seu sōl seu imber esset; longissimās viās incrēdibilī celeritāte cōnfēcit, expedītus, meritōria raeda, centēna passuum mīlia in singulōs diēs; sī flūmina morārentur, nandō trāiciēns vel innīxus īnflātīs utribus, ut persaepe nūntiōs dē sē praevēnerit.

[58] in obeundīs expedītiōnibus dubium cautior an audentior, exercitum neque per īnsidiōsa itinera dūxit umquam nisi perspeculātus locōrum situs, neque in Britanniam trānsvēxit, nisi ante per sē portūs et nāvigātiōnem et accessum ad īnsulam explōrāsset. at īdem obsessiōne castrōrum in Germāniā nūntiāta per statiōnēs hostium Gallicō habitū penetrāvit ad suōs. ā Brundisiō Dyrrachium inter oppositās classēs hieme trānsmīsit cessantibusque cōpiīs, quās subsequī iusserat, cum ad accersendās frūstrā saepe mīsisset, novissimē ipse clam noctū parvulum nāvigium sōlus obvolūtō capite cōnscendit, neque aut quis esset ante dētēxit aut gubernātōrem cēdere adversae tempestātī passus est quam paene obrutus flūctibus.

[59] nē religiōne quidem ūlla ā quōquam inceptō absterritus umquam vel retardātus est. cum immolantī aufūgisset hostiā, profectiōnem adversus Scīpiōnem et Iubam nōn distulit. prōlāpsus etiam in ēgressū nāvis versō ad melius ōmine: “teneō tē,” inquit, “Āfrica.” Ad ēlūdendās autem vāticinātiōnēs, quibus fēlīx et invictum in eā prōvinciā fātāliter Scīpiōnum nōmen ferēbātur, dēspectissimum quendam ex Cornēliōrum genere, cui ad opprobrium vītae Saluitōnī cognōmen erat, in castrīs sēcum habuit.

[60] proeliā nōn tantum dēstinātō, sed ex occāsiōne sūmēbat ac saepe ab itinere statim, interdum spurcissimīs tempestātibus, cum minimē quis mōtūrum putāret; nec nisi tempore extrēmō ad dīmicandum cūnctātior factus est, quō saepius vīcisset, hoc minus experiendōs cāsūs opīnāns nihilque sē tantum adquīsītūrum victōriā, quantum *** hostem fūdit, quīn castrīs quoque exueret: ita nūllum spatium perterritīs dabat. ancipitī proeliō equōs dīmittēbat et in prīmīs suum, quō maior permanendī necessitās impōnerētur auxiliō fugae ēreptō.

[61] ūtēbātur autem equō īnsignī, pedibus prope hūmānīs et in modum digitōrum ungulīs fissīs, quem nātum apud sē, cum haruspicēs imperium orbis terrae significāre dominō prōnūntiāssent, magna cūra aluit nec patientem sessōris alterīus prīmus ascendit; cuius etiam īnstar prō aede Veneris Genetrīcis posteā dēdicāvit.

[62] inclīnātam aciem sōlus saepe restituit obsistēns fugientibus retinēnsque singulōs et contortīs faucibus convertēns in hostem et quidem adeō plērumque trepidōs, ut aquilifer morantī sē cuspide sit comminātus, alius in manū dētinentis relīquerit signum.

[63] nōn minor illa cōnstantia eius, maiōra etiam indicia fuerint. post aciem Pharsālicam cum praemissīs in Asiam cōpiīs per angustiās Hellēspontī vectōria nāvicula trāiceret, L. Cassium partīs adversae cum decem rōstrātīs nāvibus obvium sibi neque refūgit et comminus tendēns, ultrō ad dēditiōnem hortātus, supplicem ad sē recēpit.

[64] Alexandrīae circā oppugnātiōnem pontis ēruptiōne hostium subitā compulsus in scapham plūribus eōdem praecipitantibus, cum desilisset in mare, nandō per ducentōs passūs ēvāsit ad proximam nāvem, ēlāta laevā, nē libellī quōs tenēbat madefierent, palūdāmentum mordicus trahēns, nē spoliō poterētur hostis.

[65] mīlitem neque ā mōribus neque ā fortūnā probābat, sed tantum ā vīribus, tractābatque parī sevēritāte atque indulgentiā. nōn enim ubīque ac semper, sed cum hostis in proximō esset, coercēbat: tum maximē exāctor gravissimus disciplīnae, ut neque itineris neque proeliī tempus dēnūntiāret, sed parātum et intentum mōmentīs omnibus quō vellet subitō ēdūceret. quod etiam sine causā plērumque faciēbat, praecipuē pluviīs et fēstīs diēbus. ac subinde observandum sē admonēns repente interdiū vel nocte subtrahēbat, augēbatque iter, ut sērius subsequentīs dēfetīgāret.

[66] fāma vērō hostīlium cōpiārum perterritōs nōn negandō minuendōve, sed īnsuper amplificandō ēmentiendōque cōnfirmābat. itaque cum exspectātiō adventūs Iubae terribilis esset, convocātīs ad contiōnem mīlitibus: “scītōte,” inquit, “paucissimīs hīs diēbus rēgem adfutūrum cum decem legiōnibus, equitum trīgintā, levis armātūrae centum mīlibus, elephantīs trecentīs. proinde dēsinant quīdam quaerere ultrā aut opīnārī mihique, quī compertum habeō, crēdant; aut quidem vetustissimā nāve impositōs quōcumque ventō in quāscumque terrās iubēbō āvehī.”

[67] dēlicta neque observābat omnia neque prō modō exsequēbātur, sed dēsertōrum ac sēditiōsōrum et inquīsītor et pūnītor ācerrimus cōnīvēbat in cēterīs. ac nōnnumquam post magnam pugnam atque victōriam remissō officiōrum mūnere licentiam omnem passim lascīviendī permittēbat, iactāre solitus mīlitēs suōs etiam unguentātōs bene pugnāre posse. nec mīlitēs eōs prō contiōne, sed blandiōre nōmine commīlitōnēs appellābat habēbatque tam cultōs, ut argentō et aurō polītīs armīs ōrnāret, simul et ad speciem et quō tenāciōrēs eōrum in proeliō essent metū damnī. dīligēbat quoque ūsque adeō, ut audīta clāde Titūriānā barbam capillumque summīserit nec ante dēmpserit quam vindicāsset.

[68] quibus rēbus et dēvōtissimōs sibi et fortissimōs reddidit. ingressō cīvīle bellum centuriōnēs cuiusque legiōnis singulōs equitēs ē viāticō suō obtulērunt, ūniversī mīlitēs grātuītam et sine frūmentō stīpendiōque operam, cum tenuiōrum tūtēlam locuplētiōrēs in sē contulissent. neque in tam diuturnō spatiō quisquam omnīnō dēscīvit, plērīque captī concessam sibi sub condiciōne vītam, sī mīlitāre adversus eum vellent, recūsārunt. famem et cēterās necessitātēs, nōn cum obsīderentur modo sed et sī ipsī aliōs obsīderent, tantō opere tolerābant, ut Dyrrachīnā mūnītiōne Pompeius vīsō genere pānis ex herbā, quō sustinēbantur, cum ferīs sibi rem esse dīxerit āmovērīque ōcius nec cuiquam ostendī iusserit, nē patientiā et pertināciā hostis animī suōrum frangerentur. quantā fortitūdine dīmicārint, testimōniō est quod adversō semel apud Dyrrachium proeliō poenam in sē ultrō dēpoposcērunt, ut cōnsōlandōs eōs magis imperātor quam pūniendōs habuerit. cēterīs proeliīs innumerās adversāriōrum cōpiās multīs partibus ipsī pauciōrēs facile superārunt. dēnique ūna sextae legiōnis cohors praeposita castellō quattuor Pompeī legiōnēs per aliquot hōrās sustinuit paene omnīs cōnfīxā multitūdine hostīlium sagittārum, quārum centum ac trīgintā mīlia intrā vāllum reperta sunt. nec mīrum, sī quis singulōrum facta respiciat, vel Cassī Scaevae centuriōnis vel Gāī Acīlī mīlitis, nē dē plūribus referam. Scaeva excussō oculō, trānsfīxus femore et umerō, centum et vīgintī ictibus scūtō perforātō, custōdiam portae commissī castellī retinuit. Acīlius nāvālī ad Massiliam proeliō iniecta in puppem hostium dexterā et abscīsa memorābile illud apud Graecōs Cynegīrī exemplum imitātus trānsiluit in nāvem umbōne obviōs agēns.

[69] sēditiōnem per decem annōs Gallicīs bellīs nūllam omnīnō mōvērunt, cīvīlibus aliquās, sed ut celeriter ad officium redierint, nec tam indulgentia ducis quam auctōritāte. nōn enim cessit umquam tumultuantibus atque etiam obviam semper iit; et nōnam quidem legiōnem apud Placentiam, quanquam in armīs adhūc Pompeius esset, tōtam cum ignōminiā missam fēcit aegrēque post multās et supplicīs precēs, nec nisi exācta dē sontibus poena, restituit.

[70] decimānōs autem Rōmae cum ingentibus minīs summōque etiam urbis perīculō missiōnem et praemia flāgitantēs, ārdente tunc in Āfricā bellō, neque adīre cūnctātus est, quanquam dēterrentibus amīcīs, neque dīmittere; sed ūnā vōce, quā “Quirītēs” eōs prō mīlitibus appellārat, tam facile circumēgit et flexit, ut eī mīlitēs esse cōnfestim responderint et quamvīs recūsantem ultrō in Āfricam sint secūtī; ac sīc quoque sēditiōsissimum quemque et praedae et agrī dēstinātī tertia parte multāvit.

[71] studium et fidēs ergā clientīs nē iuvenī quidem dēfuērunt. Masintham nōbilem iuvenem, cum adversus Hiempsālem rēgem tam ēnīxē dēfendisset, ut Iubae rēgis fīliō in altercātiōne barbam invāserit, stīpendiārium quoque prōnūntiātum et abstrahentibus statim ēripuit occultāvitque apud sē diū et mox ex praetūrā proficīscēns in Hispāniam inter officia prōsequentium fascēsque līctōrum lectīcā suā āvēxit.

[72] amīcōs tanta semper facilitāte indulgentiāque tractāvit, ut Gāiō Oppiō comitantī sē per silvestre iter corrēptōque subitā valītūdine dēversōriolō, quod ūnum erat, cesserit et ipse humī ac sub dīvō cubuerit. iam autem rērum potēns quōsdam etiam īnfimī generis ad amplissimōs honōrēs prōvēxit, cum ob id culpārētur, professus palam, sī grassātōrum et sīcāriōrum ope in tuendā suā dignitāte ūsus esset, tālibus quoque sē parem grātiam relātūrum.

[73] simultātēs contrā nūllās tam gravēs excēpit umquam, ut nōn occāsiōne oblāta libēns dēpōneret. Gāī Memmī, cuius asperrimīs ōrātiōnibus nōn minōre acerbitāte rescrīpserat, etiam suffrāgātor mox in petītiōne cōnsulātūs fuit. Gāiō Calvō post fāmōsa epigrammata dē reconciliātiōne per amīcōs agentī ultrō ac prior scrīpsit. Valerium Catullum, ā quō sibi versiculīs dē Māmurrā perpetua stigmata imposita nōn dissimulāverat, satis facientem eādem diē adhibuit cēnae hospitiōque patris eius, sīcut cōnsuērat, utī persevērāvit.

[74] sed et in ulcīscendō nātūrā lēnīssimus pīrātās, ā quibus captus est, cum in diciōnem redēgisset, quoniam suffīxūrum sē crucī ante iūrāverat, iugulārī prius iussit, deinde suffīgī; Cornēliō Phagītae, cuius quondam nocturnās īnsidiās aeger ac latēns, nē perdūcerētur ad Sullam, vix praemiō datō ēvāserat, numquam nocēre sustinuit; Philemōnem ā manū servum, quī necem suam per venēnum inimīcīs prōmīserat, nōn gravius quam simplicī morte pūniit; in Pūblium Clōdium Pompeiae uxōris suae adulterum atque eadem dē causā pollūtārum caerimōniārum reum testis citātus negāvit sē quicquam comperisse, quamvīs et māter Aurēlia et soror Iūlia apud eōsdem iūdicēs omnia ex fidē rettulissent; interrogātusque, cūr igitur repudiāsset uxōrem: “quoniam,” inquit, “meōs tam suspīciōne quam crīmine iūdicō carēre oportēre.”